Orta Amerika ülkesi El Salvador’da ekonomik krizin derinleşmesiyle birlikte ülkedeki çatışmalı ortam yeniden hakim hale geldi. Sadece geçtiğimiz cumartesi 62 kişi öldürüldü. Bu, ülkede yaşanan son 20 yılın en kanlı günü oldu. Yaklaşık 6,5 milyon nüfusa sahip ülkede 1990’lardan sonra çeteler eliyle sürdürülen şiddet olaylarında 7 bine yakın yurttaş öldürüldü. Hükümet cinayetlerden MS-13 çetesini sorumlu tuttu. Devlet başkanı Bukele kendisine ait Twitter hesabından gardiyanların cezaevinde tutuklu bulunan hükümlüleri yarı çıplak sürükleyip bahçede koşmaya zorladığı bir fotoğrafı kullanarak, “Öldürmeyi bırakın yoksa bedelini onlar öder” diyerek tehdit etti. Cumhurbaşkanının paylaştığı görüntülerde elleri kelepçeli, üstlerinde sadece iç çamaşırı olan ve zorlukla yürüyen erkek mahkumlar görülüyor. Mahkumların başında kar maskeli, silahlı gardiyanlar ve çevik kuvvet polisleri dikkat çekiyor.
Hapsedilen çete üyelerinin hücrelerine kalıcı olarak kapatılması gibi katı önlemler alındığını belirten Bukele, “Son günlerde tutuklanan bin kişi dışında elimizde 16 bin tutuklu erkek var. Her şeylerine el koyduk, yemeklerini de karneye bağladık. Artık güneşi göremeyecekler” dedi.
MS-13 çetesi daha önce 2019 seçimleri öncesinde de gündeme gelmiş, bir medya organı Bukele ile çeteler arasında anlaşma olduğunu resmi kayıtlara dayanak kanıtlamıştı. Yamaha Motors’un El Salvador temsilcisi ve ithalatçısı Nayib Bukele’nin zaferiyle sonuçlanan 2019 seçimleri öncesinde şiddet dalgası arttı ama Bukele’nın çetelerle yaptığı anlaşma sonrasında 2021 yılına gelindiğinde, El Salvador’da cinayet sayısı 1.140’a düştü.
Orta Amerika’da olan El Salvador, ekonomisi kahve ve muz ihracatına dayanan, bölgenin en küçük ülkesidir. Ülke 1900’lerin başından beri ABD’li tekellerin ve onların desteklediği şirketlerin ve paramiliter güçlerin elinde darbelerle yönetildi. 1930’larda F. Marti liderliğindeki Komünist Parti’nin başlattığı isyan ”La Matanza” diye anılan katliamla bastırıldı. Özellikle yerli halklara dayanan isyanlar dalgası hep askeri darbelerle yenilgiye uğradı. 1960’lı yıllarda Latin Amerika Katolik Kiliseleri içerisinde başlayan “yeniden yoksullara yönelmeyi” önüne bir hedef olarak benimseyen “Kurtuluş Teolojisi” hareketinin de etkisiyle güçlenerek devam eden gerilla hareketleri kesintili olarak da olsa devam etti. 1972 yılında yapılan seçimlerde Ulusal Uzlaşı Partisi (PCN) adına katılan Arturo Armando Molina askerlerin desteği ile seçimleri kazanır ve “Ölüm Mangaları” olarak adlandırılan kontgerilla birlikleri ile Kurtuluş Teolojisinin etkisiyle siyasi etkisi genişleyen gerilla hareketlerine karşı -1981 yılında El Mozote adında bir köye girip, kadın, erkek, yaşlı, çocuk herkesi öldürmüştür- katliamlar gerçekleştirir.
El Salvador’da devrim ve sosyalizm idealini paylaşan bütün devrimciler, 1970 yılına kadar El Salvador Komünist Partisi içerisinde bir arada bulunuyorlardı. 1970 yılında çeşitli çevrelerin Parti’den ayrılmasıyla çok sayıda silahlı sol örgüt ortaya çıktı. El Salvador Komünist Partisi Genel Sekreteri Şefik Handal’ın belirttiği gibi bu olgunun bir nedeni, o dönemde Parti’nin reformist bir politikaya saplanmış olmasıydı. Şefik Handal’ın sözleriyle komünist hareket, devrimin temel sorunun iktidar konusu olduğunu unutmuştu.
Politik çizgisini gözden geçiren ve adım adım yanlışlarını düzelten Komünist Partisi, 1977 yılında silahlı mücadeleye başlama ve silahlı mücadele yürüten diğer devrimci örgütlerle birlik kurma kararını aldı. Ve nihayet 1979 yılında parti fiilen silahlı mücadeleye başladı. 1980’e gelindiğinde ülkedeki 5 büyük gerilla grubu birleşerek Farabundo Marti Ulusal Kurtuluş Cephesi’ni kurdular. Bu örgütler Farabundo Marti Halk Kurtuluş Güçleri (FPL), Salvador Devrim Partisi (PRS), Ulusal Direniş Partisi (PRN), El Salvador Komünist Partisi (PCS) ile Orta Amerika İşçileri Devrimci Partisi (PRTC)’dir. En modern Amerikan silahlarıyla donatılan, ABD emperyalizminin ekonomik, politik, askeri ve diplomatik desteğine sahip olan 55 bin kişilik El Salvador ordusu gerilla saldırılarına karşı koyamaz hale geldi. Devrimciler ülkenin birçok bölgesini kurtardılar. Bu başarı üzerine FMLN ile devlet arasında müzakere süreci de başladı. 1992’de FMLN ile devlet arasındaki barış görüşmelerinde gerilla hareketini temsil eden -Filistinli göçmen bir ailenin oğlu olan- Şefik Handal katıldı. 1959-1994 yılları arasında El Salvador Komünist Partisi genel sekreterliğinde bulunan Handal, FMLN’nin kuruluşundan itibaren genel kurmayı içinde yer almıştı. 1992’de FMLN ile devlet arasındaki barış görüşmelerinde gerilla hareketini temsil eden Handal, hareketin yasallaşmasıyla beraber oluşturulan Siyasal Komisyon’a seçilmişti.
1989’da Berlin Duvarı’nın yıkılması, Sovyetler Birliği’nin dağılması gibi gelişmelerin ve Nikaragua’da FSLN’nin seçimleri kaybetmesinin yarattığı koşullar kıtadaki sol, sosyalist hareketlerde yarattığı ideolojik ve politik tartışmalar FMLN ile devlet arasındaki barış görüşmelerini hızlandırdı ve 1992 yılında barış anlaşması imzalandı. Fakat ülkedeki halkın yaşam koşullarını düzeltmek, yolsuzluk içinde boğulan ekonomik sorunların aşılması ve demokratik bir sistemin tesisinde Barış Anlaşması yeterli olmadı.
FMLN silah bırakarak yasal parlamenter parti olarak yoluna devam etti. 1994 seçimlerinde yüzde 25 oy aldı. 2009 seçimlerinde FMLN’nin adayı Mauricio Funes, seçimleri yüzde 52 ile kazandı ve ülkenin ilk “sol” başkanı oldu. 2009’da FMLN’nin seçim zaferi ile açılan, neoliberal modelden kopacak ve yeni bir iktidar yaratacak, devrimci ve demokratik halk güçleri arasında bir ittifakın öncülüğünde yeni bir güç bloğunun ortaya çıkmasıyla kırılma ve dönüşüm olasılıkları hüsrana uğradı, hatta buna teşebbüs bile edilmedi.
FMLN hükümetinin 2009’da kazandığı başkanlık seçimlerinden beri eğitim, sağlık ve barınma alanlarında sosyal programlarla önemli yol katetti. Kadınların sosyal, ekonomik, politik ve sosyal hayata katılımı için önlemleri arttırdı. FMLN hükümeti mafya ile işbirliğini reddetti ve suç şebekelerine karşı mücadeleye başladı. El Salvador sağı ile ilişkili olarak suç şebekeleri şiddetin dozunu artırarak hükümeti pazarlık masasına çekmek istedi.
2015 Temmuz sonlarında suç şebekelerinin başlattığı okulların ve işyerlerinin zorla kapatıldığı, buna uymayanların öldürüldüğü, otobüs grevi ulaşım sistemini felç etti. FMLN Hükümeti bunun üzerine suç şebekelerine savaş açtı. El Salvador Yüksek Mahkemesi halkın temel haklarını ihlal etmelerinden dolayı Mara Salvatruchay Barrio 18 adlı suç şebekelerini terörist örgüt olarak ilan etti.
Bu mücadele sırasında El Salvador sağcı muhalefetin mafya ile çalıştığı iddiaları, sağcı muhalefetin önde gelen üyelerinden birinin mafya çeteleri ile işbirliği suçlaması ile yeni bir boyuta taşındı.
FMLN hükümeti ARENA Partisi üyesi milletvekillerinin mafya üyeleri ile çekilmiş fotoğraflarının ortaya çıkması üzerine soruşturma başlattı. FMLN Genel Sekreteri Medardo Gonzales, “Salvador sağının liderlerinin suç şebekelerinin liderleri ile gizli toplantılar yaptıklarının kanıtları elimizde mevcut” dedi. Eylül 2020’de Salvadorlu araştırmacı medya kuruluşu El Faro , Bukele hükümetinin cinayetlerin azaltılması için MS-13 ile pazarlık yaptığını da ortaya koydu. Yüzlerce sayfalık hapishane istihbarat raporları ve maksimum güvenlikli tesislerden alınan vardiya kayıt defterleri, Salvador yönetimi ile MS-13’ün hapsedilen liderleri arasında Başkan Bukele’nin göreve geldiği Haziran 2019’a kadar uzanan müzakereleri ortaya koyuyor. Geçen yıl boyunca, çete müzakerecileri, 2021’de Cumhurbaşkanı’nın partisi Nuevas Ideas’a seçim desteği karşılığında cinayetlerde azalmayı kabul etti ve hapishane ayrıcalıklarını pazarlığı yaptı. Bununla birlikte FMLN hükümeti, sağ partilerin desteklediği çetelerin ülkedeki faaliyetlerini durduramadı.
2019 seçimlerinde FMLN ile ülkeyi yöneten ve binlerce Salvadorlu’ya işkence edilmesi, öldürülmesi ve kaybolmasından sorumlu aşırı sağ bir parti olan Milliyetçi Cumhuriyetçi İttifak’ın (ARENA) arasından sıyrılan Nayib Bukele (Bukele de Filistinli göçmen bir aileden geliyor), Ulusal Birlik için Büyük İttifak’ı kazandı. Bukele, FMLN’den Mart 2012’de yerel seçimlere girerek, San Salvador’un güneyindeki Nuevo Cuscatlan beldesinde belediye başkanlığını kazandı. Bukele, 2015’te FMLN’den San Salvador kentinin belediye başkanlığı seçimini kazandı. Siyasi kariyerine FMLN ile başlayan Bukele, 2017 yılında FMNL’den kovulduktan sonra kendi grubunu Yeni Fikirleri kurdu ve 2018’de ARENA’da bölünme sonucu 2010 yılında kurulan sağ kanat GANA’ya katılana kadar merkez-sol parti Demokrat Değişim ile koalisyon kurmaya çalışmıştı.
Bukele, çeteler ile mücadele adına Bölgesel Kontrol Planı adı altında detayları kamuoyuna açıklanmayan bir plandan bahsederek kolluk kuvvetlerinin arttırılması yoluna başvurdu. Uluslararası Kriz Grubu tarafından hazırlanan 2020 tarihli bir rapor, planın sözde uygulandığı bölgelerdeki cinayet verilerine dayanarak Plan’ın cinayetlerde düşüşe yol açtığı iddiasını gerçek olmadığını ortaya koydu.
Peki El Salvador’daki bu gelişmeler ne anlama geliyor?
2019’da iktidara gelen Nayib Bukele ülkede Bitcoin’i resmi para birimi ilan ederek, volkan enerjisiyle Bitcoin madenciliği yapma, “Bitcoin şehri” kurma ve Bitcoin tahvili çıkarma gibi girişimleriyle El Salvador’u “kripto cennetine” dönüştürmeyi ilan etti.
Twitter hesabında kendini El Salvador’un CEO’su olarak tanımlayan Bukele, Ekim 2021’de El Salvador’daki volkanlardan elde edilen jeotermal enerji ile Bitcoin madenciliğine başladıklarını duyurdu. Kasım 2021’de, ülkenin güney doğusundaki Conchagua Yanardağı’nın etrafında “Bitcoin City” adında bir şehir kuracaklarını açıkladı. Bitcoin şehrinin arazisi için hükümetin destek vereceği ve yatırımcıları çekeceğini belirten Bukele, şehrin kurulumunun yaklaşık 300 bin Bitcoine mal olacağının tahmin edildiğini kaydetti.
Bukele’nin bu vaatleri kripto para piyasasında Bitcoin’in değerinin düşmesi ile suya düştü. Analistler Bukele’nin Twitter paylaşımlarına dayanarak El Salvador’un en az 1.391 Bitcoin satın almış olduğu tahmin ediliyor. Söz konusu alımların ortalama 51 bin 56 dolar olduğu ve Orta Amerika ülkesine toplamda yaklaşık 71 milyon dolara mal olduğu hesaplanıyor. Bitcoin’in son dönemde değer kaybederek 41 bin dolara seviyelerine inmesiyle El Salvador’un da kripto para yatırımında zararda olduğu belirtiliyor.
IMF de bir açıklama yaparak geçen yıl yüzde 10 büyüdüğü tahmin edilen El Salvador ekonomisinin bu yıl ise yüzde 3,2 büyümesinin beklendiğini açıklayarak Bitcoin’in resmi para birimi statüsünün kaldırılması ve Bitcoin yasasının kapsamının daraltılması çağrısında bulundu.
Ekonomik iflasın yaşandığı ülkede birden şiddet olayları yükselmeye başladı. İnsan Hakları İzleme Örgütü Amerika Direktörü Vekili Tamara Taraciuk Broner , “Başkan Bukele hükümeti, geniş kapsamlı olağanüstü hal, Salvadorluları korumak yerine, haklarını riske atan bir felaket reçetesidir.” açıklamasını yaptı. Bukele’nin ülkedeki yargı sistemini de kendi yandaşları ile doldurduğuna dikkat çekilen açıklamada El Salvador’da yürütme gücünü kontrol edecek neredeyse hiçbir bağımsız kurumun kalmadığını söyledi.
Bukele OHAL ilan ederek örgütlenme ve toplanma özgürlüğü, haberleşmede mahremiyet, tutuklama nedeni hakkında bilgi edinme, susma ve yasal temsil hakkı ile gözaltına alınanların 72 saat içinde hakim önüne çıkarılması gibi anayasal hakları askıya aldı.
Başsavcı Rodolfo Delgado, ofisinin bir “avda” olduğunu tweetledi ve polis, son cinayetlerden sorumlu olduklarını söyledikleri 1.400’den fazla çete üyesinin tutuklandığını bildirdi. Polis , çoğu mahkeme önüne çıkarılmadan önce bile, onları açıkça suç işlemekle suçlayan düzinelerce tutuklunun fotoğraflarını tweetledi.
FMLN milletvekili Anabel Belloso bu durumu, “Hükümet, nüfus için finansal umut olarak #Bitcoin’i teklif etti, ancak tek gördüğümüz, küçük bir grup yabancı için kamu fonlarıyla ödenen ayrıcalıklar:
– Özel jet seyahati
– FAES helikopterlerinde turizm
– Lüks akşam yemekleri ve
– Plaj partileri” olarak değerlendiriyor.
FSML yaşanan ekonomik krize karşı “Ekonomik Yardım için Acil Hükümler” adıyla bir program açıkladı. Devlette tasarruf sağlamak ve doğrudan nüfusa giden sosyal programları finanse edebilmek için bir dizi önlem içeren “Acil Hükümler”i üst düzey yetkililerin, lüks araçlar, yakıt kuponları, yurtdışı seyahatleri, reklamcılık faaliyetleri ve ziyafetler gibi şatafatlarının yasaklanmasını talep ediyor. Ayrıca hükümetin kamu fonlarını Bitcoin ile boşa harcamasının da yasaklanmasını istiyor.
Buna karşılık halkın gaz, enerji, tarım konularında finansal destek verilmesini talep ediyor FMLN. Ve son 6 ayda işini kaybeden 18 yaş üstü kadınlara ekonomik destek olarak “Fuerza Mujer” ikramiyesinin oluşturulmasını istiyor.
Bukela’nın Bitcoin vaatlerinin suya düşmesinin halkta yarattığı tepkiyi bastırmak için çetelerin cinayetlerine yol verdiği ve ardından OHAL ilan ettiği iddia ediliyor. Çetelere yapılan hukuksuz uygulamalarla çetelerin yerini devlet güçlerinin almasını sağlıyor. Bu sadece şiddetin failini değiştiriyor, dün çeteler bugün polis-asker güçleri. Fakat ortada esas gerçek çöken ekonomi nedeniyle büyük sıkıntı yaşayan halk. Çeteler üzerinden koparılan gürültüde halkın sesi kesiliyor.
HABER MERKEZİ
