Antalya’da düzenlenen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31’inci Taraflar Konferansı (COP31), 7’üncü gününde devam ediyor. Konferansta “Küresel Sıfır Atık İttifakı” ve döngüsel ekonomi hedefleri ön plana çıkarılırken, Türkiye’nin en verimli tarım havzalarından Çukurova, Avrupa’nın plastik atık yükü altında ekolojik bir krizle karşı karşıya.
Eurostat ve bağımsız araştırma kuruluşlarının verilerine göre, Çin’in 2018 yılında atık ithalatı yasaklamasının ardından yönünü Türkiye’ye çeviren Avrupa Birliği (AB) ülkelerinin yıllık plastik atık ihracatı 15 kat artarak 503 bin tonu aştı. İthal edilen bu atıkların yaklaşık yüzde 60’ının işlendiği Adana ise hem sulama kanallarındaki mikroplastik kirliliği hem de kontrolsüz atık bertarafı nedeniyle krizin merkez üssü haline geldi.
SULAMA KANALLARINDA 132 KAT ARTIŞ
Seyhan ve Yüreğir ilçeleri hattında, tarım arazilerinin ve yerleşim yerlerinin hemen yanı başında yoğunlaşan plastik yıkama ve kırma tesisleri, Çukurova’nın can damarı olan sulama kanallarını tehdit ediyor. Bölgedeki sulama kanallarında yapılan bilimsel saha ölçümleri, geri dönüşüm tesislerinin alt kesimlerindeki sularda mikroplastik yoğunluğunun tesis öncesine kıyasla 132 kata kadar yükseldiğini ortaya koyuyor. Verilere göre bu kanallardan saatte yaklaşık 5,3 milyar mikroplastik parçacığı geçerek doğrudan Seyhan Ovası’ndaki narenciye bahçelerine, sebze tarlalarına ve nihayetinde Akdeniz’e taşınıyor. Kuraklık nedeniyle su kaynaklarının giderek daraldığı bölgede, çiftçiler ürünlerini kimyasal yıkama suları ve mikroplastiklerle kirlenmiş kanallardan sulamak zorunda kalıyor.
‘SIFIR ATIK’ VİTRİNİ VE 21 KASIM UYARISI
Resmi açıklamalarda geri dönüşüm oranının yüzde 38’e ulaştığı savunulsa da bağımsız saha çalışmaları, kaynağında ayrıştırma yapılmadığı için Türkiye’de fiili geri dönüşüm oranının yüzde 12 seviyesinde kaldığına işaret ediyor. Avrupa’dan “geri dönüştürülmek üzere” gönderilen balyaların içinden çıkan karışık ve kirli plastiklerin ise işlenemediği için açık alanlarda yakıldığı veya dere yataklarına döküldüğü belirtiliyor. Ekoloji örgütleri ve meslek odaları, önümüzdeki günlerde yürürlüğe girecek yeni bir tehlikeye daha dikkat çekiyor. AB’nin 21 Kasım 2026 itibarıyla Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) üyesi olmayan ülkelere plastik atık ihracatını yasaklayacak olması nedeniyle, OECD üyesi olan Türkiye’nin ve dolayısıyla Adana’nın çok daha yoğun bir çöp dalgasıyla karşılaşacağı öngörülüyor.
GÜVENCESİZ EMEK VE ZEHİRLİ DUMAN KISKACI
Krizin ekolojik boyutunun yanı sıra ağır bir insani ve sınıfsal faturası da bulunuyor. Tesislerin yoğunlaştığı mahallelerde yaşayan yurttaşlar ile tarım arazilerinin kenarındaki çadırlarda kalan mevsimlik tarım işçileri, özellikle gece saatlerinde plastik atıkların yakılmasıyla yayılan kesif duman ve kimyasal koku altında yaşam mücadelesi veriyor. Öte yandan, geri dönüşüm tesislerinde çalışan ve çoğunluğunu mülteciler ile kayıt dışı işçilerin oluşturduğu emekçiler, havalandırmasız ortamlarda ve koruyucu ekipman olmadan zehirli gazlara maruz kalarak çalışıyor.
EKOLOJİSTLERİN TALEPLERİ
Bölgedeki çevre örgütleri, meslek odaları ve hukukçular; kesilen idari para cezalarının tesisler için caydırıcı olmaktan uzak olduğunu vurgulayarak, iklim zirvesi gündemindeki “atık önleme” taahhütlerinin samimiyet testinin Adana’da verileceğini belirtiyor. Çevre savunucularının acil çözüm için sıraladığı üç temel talep şöyle: Plastik atık ithalatının tamamen yasaklanması, bağımsız ve şeffaf denetim ve kaynağında ayrıştırma.
ÜÇ MAHALLEDE YOĞUNLAŞIYOR
Çukurova Ekoloji Hafıza Derneği Genel Koordinatörü Umut Özşimşek, Avrupa ve Birleşik Krallık kaynaklı plastik atık ticaretinin Türkiye’de yarattığı ekolojik ve toplumsal tahribata dikkat çekti. Daha önce Endonezya ve Malezya gibi ülkelerin de plastik atık ithal ettiğini belirten Özşimşek, Türkiye’nin Avrupa ve Birleşik Krallık’tan plastik atık alan tek OECD ülkesi olduğunu söyledi. Özşimşek, Avrupa ve Birleşik Krallık’ın plastik atıklarının yarısından fazlasının Türkiye’ye gönderildiğini ifade ederek, atık ticaretinin tamamen Türkiye’ye yönelmesinin yaratacağı çevresel yıkıma işaret etti. Adana’daki plastik atık ticaretinin Sarıhamzalı, Küçükdikili ve Şakirpaşa mahallelerinde yoğunlaştığını belirten Özşimşek, bu mahallelerde ithal plastik atık işleyen tesislerin bulunduğunu söyledi. Tesislerin geri dönüştürülemeyen atıklardan kurtulmak için plastikleri sulama kanallarına bıraktığını veya tesislerde belirli aralıklarla yangınlar çıktığını kaydeden Özşimşek, bu durumun bölgedeki ekolojik yaşamı tehdit ettiğini dile getirdi.
YOKSULLAR ZEHİRLENİYOR
Sulama kanallarına bırakılan plastik atıkların küçültülerek mikroplastiklere dönüştüğünü ve bu kanallarla tarım arazilerinin sulandığını belirten Özşimşek, mikroplastiklerin su, hava ve toprak yoluyla tarımsal ürünlere ulaştığını ifade etti. Tesislerde yakılan plastiklerin de havayı kirlettiğini söyleyen Özşimşek, kirliliğin yalnızca bölge halkını değil, Çukurova’da üretilen tarım ürünlerini ithal eden ülkelerdeki insanları da etkilediğine dikkat çekti.
Plastik atık ticaretinin ekonomik kazancının belirli kesimlere aktarılırken çevresel ve toplumsal bedelinin yoksul mahallelerde yaşayanlara ödetildiğini vurgulayan Özşimşek, bu durumun temel insan haklarını ihlal ettiğini söyledi. Özşimşek, söz konusu mahallelerde yaşayanların sağlıklı besine erişim, eğitim ve nitelikli barınma haklarının zarar gördüğünü belirterek, yetkilileri göreve çağırdı.
Plastik atık ticaretinin yarattığı tahribatın önüne geçilmesi için tek çözümün bu ticaretin yasaklanması olduğunu ifade eden Özşimşek, çevre ve insan sağlığını tehdit eden uygulamalara karşı mücadele çağrısı yaptı.
MA / Hamdullah Yağız Kesen
