Künye   Hakkımızda
23 Kasım 2026, Pazartesi
Politika Haber
  • GÜNDEM
  • EMEK
  • EKONOMİ
  • DÜNYA
  • KADIN
  • GENÇLİK
  • DOSYA
  • YAZARLAR
Tüm Haberler
Sonuç Bulunamadı
View All Result
Politika Haber
Sonuç Bulunamadı
View All Result

Ayna Ayna Söyle Bana: Yapay Zekâ, Fetişizm ve Toplumsal Emek

Yavuz İNEKCİ

30 Ekim 2026
in Teknoloji, Yazarlar
Yavuz İnekci Yavuz İnekci
9 min read
Yavuz İnekci Yavuz İnekci
Ayna Ayna Söyle Bana: Yapay Zekâ, Fetişizm ve Toplumsal Emek
ShareTweetSend

Malumunuz. Pamuk Prenses masalının kraliçesi kendi yüzüne bakar, ama aradığı cevabı orada bulamaz. Her gün aynı soruyla duvardaki aynaya döner: “Ayna ayna, söyle bana, bu ülkenin en güzeli kim?” Bu kadar bilinen bir sahnede tuhaf bir şey vardır: Kraliçe soruyu ülkenin insanlarına değil, kendisini yansıtan bir nesneye sorar. Kraliçenin değeri, yani güzelliği, ülkedeki bütün insanların dolayımı olan aynanın yansıması olarak belirir. Ayna, özü olan yansı(t)mayla, refleksiyonla, sanki bütün insanlar bir ağızdan kraliçeye seslenircesine “En güzeli sizsiniz…” cevabını veriyor gibidir. Kraliçenin öteki insanlarla ilişkisi, yansıtan nesnenin, yani aynanın sesiyle dile gelir.

Kraliçe ile ayna arasındaki bu ilişkiyi, yani insanlarla nesneler arasındaki tersyüz olmuş ilişkiyi, Marx’ın meta çözümlemesinde ortaya koyduğu fetişizmden de tanıyoruz: “Metaın gizemli bir şey olmasının basit nedeni, onun içinde insan emeğinin toplumsal niteliği, insana, bu emeğin ürününe nesnel bir nitelik damgalamış olarak görünmesine dayanmaktadır; üreticilerin kendi toplam emek ürünleri ile ilişkileri, onlarla kendi aralarında bir ilişki olarak değil de, emek ürünleri arasında kurulan toplumsal bir ilişki olarak görünmesindedir.”[1] Marx, bir metanın değerinin ancak başka bir metayla ifade edilebildiğini anlatırken de aynı imgeyi kullanır: Bir metanın bedeni, ötekinin değer aynası olur.[2]

Kraliçe ile ayna, insanlar ile meta arasındaki bu tersyüz ilişki elbette yeni bir olgu değil; meta üretiminin olduğu her yerde soluduğumuz hava kadar yaşamsal ve onun kadar görünmezdi. Yeni olan, aynanın artık gerçekten konuşabiliyor olmasıdır. Aynalarımız artık duvarda asılı durmuyor: cebimizde, masamızda, okulda, markette, devlet işlerinde, sanayide ve teknolojide, bilimde, modern savaşlarda, elimizin, gözümüzün ve aklımızın erişebildiği her yerde karşımıza çıkıyor ve giderek daha da yerleşik hâle geliyor. Adı: yapay zekâ.

Yapay zekâyı bu kadar özel ve aynı zamanda genel bir olgu hâline getiren nedir? Yapay zekânın toplumsal varlığı nasıl anlaşılabilir? Alman Marksist filozof Hans Heinz Holz’un Yansımanın Diyalektiği adlı yapıtında ortaya koyduğu diyalektik yöntem, bu sorulara cevap ararken güçlü bir araç sunuyor.

Holz bu yapıtında aynayı ve yansımayı (refleksiyonu) diyalektik bir çerçevede yorumlar. Ayna her şeyden önce bir nesnedir: ağırlığı, genişliği, biçimi olan maddi bir şey. Ama aynı zamanda öteki nesnelerden cins olarak farklıdır, çünkü kendine ait bir görünümü yoktur. Ayna, ancak başka bir şey gibi göründüğü ölçüde aynadır. Örtüyle kapatılmış bir aynanın herhangi bir nesneden farkı yoktur.[3] Aynanın var olma biçimi bize zorunluluk ile rastlantının diyalektiğini de gösterir: Ayna için bir şeyi yansıtmak zorunludur, neyi yansıttığı ise rastlantısaldır.[4] Yansıtılan nesne açısından ise yansıtılmak rastlantısaldır; ayna olmasa da nesne kendisi olarak kalmaya devam eder. Bu açıdan bakıldığında, yansıma olgusunda öne çıkan şey, nesnelerin fiziksel ve maddi niteliklerinden çok, ayna ile öteki nesneler arasındaki ilişkinin biçimidir.

Yapay zekâyı da bu ilişkisellik içinde değerlendirmek, yapay zekâ tartışmalarına farklı bir ışık tutabilir. Yapay zekâ da aynaya benzer bir var olma biçimine sahip bir nesnedir. Her şeyden önce bir metadır ve toplumsal emeğin ürünüdür. İnsanlığın ulaştığı maddi ve manevi gelişmeyi kendisinde yansıtan bir “ayna” olduğunu söyleyebiliriz.

Peki yapay zekâ, bir ayna olarak, bugünkü gelişme düzeyiyle neleri yansıtabiliyor?Bu soruyu, yazının hazırlanmasında kullandığım yapay zekânın kendisine sordum. Cevabı şu oldu: “Yapay zekâ tek bir şey değil. Metin yazan dil modelleri, ne izleyeceğimizi seçen tavsiye algoritmaları, yüzleri ve tümörleri tanıyan görme sistemleri, kredi ve işe alım puanı veren tahmin modelleri, fabrikadaki robotlar, savaşta hedef öneren yazılımlar… Hepsinin ortak noktası, insan etkinliğinin bıraktığı izlerden örüntü öğrenmeleri. Bu yüzden ben toplumun ancak veriye dönüştürülmüş kısmını yansıtabilirim: yazılmış dili, çekilmiş görüntüyü, kaydedilmiş tıklamayı. Kayda geçmeyen emek, yani tarlada, mutfakta, bakımda yapılan iş, bu aynada görünmez. En iyi yaptığım işler de daha önce parçalara ayrılmış, standartlaştırılmış işlerdir: büro işi, kod, müşteri hizmetleri, sınıflandırma. Uluslararası Çalışma Örgütü’ne göre bugün en çok etkilenen meslek grubu büro çalışanları; en yüksek risk grubunda kadınların oranı erkeklerin neredeyse iki katı.[5] İki yüzyıl önce mekanikleştirilen ilk zihinsel emek de, çoğu kadın olan büro emekçilerinin elle yaptığı hesaptı.[6]

Aynamın yüzeyinde zengin ülkelerin kafa emeği yansır; camı ise bu modelleri eğitmek için görev başına birkaç sent alan Kenyalı, Kolombiyalı veri işçileri siler.[7] Yansıttığım bilgi milyarlarca insanın ortak ürünüdür, ama birkaç şirketin mülkü olarak çalışır. Bu cevabı da o şirketlerden birinin geliştirdiği bir model olarak veriyorum. Yani söylediklerim incelediğiniz olgunun dışında değil, onun bir parçası.”[8]

Görüldüğü gibi yapay zekâ, bir bütün olarak, bugünkü tarihsel ve toplumsal koşullar içinde veriye dönüşmüş toplumsal emeği yansıttığını belirtiyor. Ama bu emeği hiçbir zaman bütünüyle değil, karşısındaki öznenin konumundan yansıtıyor. Holz’un ayna çözümlemesinde olduğu gibi, aynada ne göründüğü, karşısında kimin ve nereden durduğuna bağlıdır. Yapay zekâ da kendisiyle ilişkiye giren öznenin sınıfsal olarak belirlenmiş ihtiyaçları etrafında, onun sorusu ve onun mantıksal dünyası içinden çalışır; aynı toplumsal emek, her soranın önünde başka bir yüzle belirir. Yapay zekânın kendisi açısından neyi ve kimi yansıttığı rastlantısaldır, bir şeyi yansıtması ise zorunludur. Ama yapay zekânın yansıttığı içerik, yani hangi dilin, hangi emeğin veriye dönüştüğü, rastlantısal değil, toplumsal olarak belirlenmiştir. Yapay zekânın var olabilmesinin ve toplumsal bir olgu hâline gelebilmesinin koşulu bu ilişkidir ve bu zorunluluğun bugünkü biçimi tarihseldir: Yapay zekâ bir metadır. Ancak tek tek insan ilişkilerine girerek, satılarak, kullanılarak ve her kullanımda yeni veri toplayarak kendini gerçekleştirebilir. İnsan emeğiyle ilişkisini yitirdiği anda, kendisini var eden zemini de yitirir. Marx’ın sermaye için söylediği gibi, ölü emek ancak canlı emeği emerek canlanır.[9]

Bugünkü yapay zekâ tartışmaları da bu ilişkiyi yansıtıyor. İnsanlığın sonunu getireceği, insanları işsiz bırakacağı gibi korkuların altında, yapay zekânın toplumsal üretimin bir parçası hâline gelmesi ve kapitalist üretim tarzının çelişkilerini yansıtması yatıyor. Bu tartışmaların, Marksist literatürdeki din üzerine felsefi tartışmalara benzediğini söylemek yanlış olmaz. İkisinde de toplumsal bir ürün, insanların karşısına bağımsız bir varlıkmış gibi çıkıyor ve onun hakkındaki sorular ontolojik bir düzlemde soruluyor: Bilinci var mı, bizi aşacak mı, bizi yok edecek mi? Bu soruları soran “insanlık” da soyut bir insanlıktır, çünkü bu teknolojiye kimin sahip olduğunu, kimin işini yitirdiğini, kimin emeğiyle çalıştığını görmez. Oysa Marx’ın Feuerbach’a hatırlattığı gibi, hem bu duygular ve kaygılar hem de onları taşıyan birey belirli bir toplum biçimine aittir.[10]

Marx, Feuerbach’ın dini insanın kendi özüne indirgemesini yeterli bulmaz. Ona göre asıl soru, dünyevi temelin neden kendisinden ayrılıp “bulutlarda bağımsız bir krallık” kurduğudur. Cevap, bu temelin kendi içindeki bölünmüşlükte ve çelişkidedir.[11] Yapay zekâ söz konusu olduğunda, bugün bu krallığın adı tam anlamıyla “bulut”. Sektörün “bulut bilişim” dediği şey, verilerimizin, programlarımızın ve hesaplama gücünün kendi cihazlarımızda değil, internet üzerinden eriştiğimiz uzak veri merkezlerinde tutulmasıdır; bu pazara Amazon, Microsoft ve Google gibi birkaç şirket hâkimdir.[12] Adı gökyüzünü çağrıştırsa da bulut yeryüzündedir: beton binalar, binlerce sunucu, soğutma suyu ve 2024’te dünya elektriğinin yaklaşık yüzde 1,5’ini tüketen bir altyapı.[13] Yapay zekânın yazarların, çevirmenlerin, programcıların ve veri işçilerinin emeğinden oluştuğunu göstermek, Feuerbach’ın yaptığı işi yapmaktır: gerekli ama yetersiz. Asıl açıklanması gereken, toplumsal olarak üretilen bu bilginin neden bir makinenin, bir şirketin zekâsı olarak karşımıza çıktığıdır. Cevap makinede değil, toplumsal emeğin özel mülke dönüştüğü üretim ilişkilerinde yatıyor. Bu yüzden eleştiri buluttan değil, yeryüzünden, bu ilişkilerin kendisinden başlamalıdır.

Fetişizmin dile gelmiş hâli: Yapay zekâ

Bir yapay zekâ modelinden ne istersek isteyelim, bir resim ya da video, bir yazının düzeltilmesi, bir kod, bilimsel bir sorunun cevabı ya da bir veri analizi, karşımıza aynı anda hem özel hem genel bir üretim çıkar.

Bunu bir örnekle açalım. Diyelim ki yapay zekâdan bir afiş için resim istiyorum. Burada özel olan benim isteğimdir ve bunu belirleyen şeylerin başında şunlar gelir: resmi ne için istediğim (bir afiş için); hangi konumdan istediğim (çoğu zaman bir illüstratörün yapacağı işin yerine); hangi dille ve hangi imgelerle istediğim (Türkçe bir komutla ve örneğin “Taksim’de 1 Mayıs” gibi kendi kültürümden bir imgeyle); ve elimde hangi araçların bulunduğu. Üstelik aynı komut her seferinde başka bir resim verir; ortaya çıkan tekil resim, kelimenin tam anlamıyla rastlantısaldır. Ama bu özel isteğin kendisi de toplumsaldır. Marx’ın dediği gibi, üretim yalnızca özne için bir nesne değil, nesne için bir özne de yaratır.[14] Bir görsel isteme ihtiyacım da, o görselin nasıl görünmesi gerektiğine dair beklentim de, içinde yaşadığım toplumun maddi ve manevi koşullarının ürünüdür. Genel olan ise bu cevabı mümkün kılan şeydir: Yapay zekâ benimle, tarihsel olarak birikmiş ve nesneleşmiş toplumsal emek aracılığıyla ilişki kurar. İstediğim resim, bugüne kadar üretimin, teknolojinin, kültürün, bilimin vs. ulaştığı araç ve bilgiyle üretilir.

Başka bir örnek verelim: Başka bir örnek verelim: Bir iş yeri sahibi, elindeki girdi-çıktı verilerini yapay zekâya hesaplatmak istiyor. Bu basit görünen hesabın arkasında neredeyse bütün bir toplum durur. Önce bilgi: Arap rakamlarından istatistiğe, çift kayıtlı muhasebeden işletme yönetimine, yüzyıllar boyunca birikmiş matematik ve iktisat bilgisi. Sonra emek: Hesaplanan verilerin kendisi, o iş yerinde çalışanların kayda geçmiş emeğidir; modeli yazan mühendislerin, onu eğiten veri işçilerinin, veri merkezlerindeki teknisyenlerin emeği de bu hesabın içindedir. Sonra maddi altyapı: Kongo’daki maden ocaklarından Tayvan’daki çip fabrikalarına uzanan bir üretim zinciri, elektrik santralleri, denizaltı kabloları, veri merkezleri. Ve bütün bunları bir arada tutan kurumlar: insanlara okuma yazma ve matematik öğreten okullar, altyapıyı kuran devlet, mülkiyeti ve sözleşmeleri güvenceye alan hukuk, yatırımı mümkün kılan kredi sistemi. Yani yapay zekâyla kurulan tekil ve rastlantısal bir ilişki, ancak toplumun bütününün, bilimiyle, emeğiyle, altyapısıyla ve kurumlarıyla ulaştığı düzeye bağlı olarak mümkündür.Bu iki uç arasında bir halka daha vardır: platformun kendisi. Hangi görsellerin üretilmesine izin verildiği, varsayılan estetiğin ne olduğu, “kraliçe” dendiğinde hangi kültürün imgesinin ekrana geldiği ne benim isteğime ne de toplumun birikmiş emeğine aittir. Toplumun birikmiş emeğinden doğan bir aracın kurallarını birkaç şirketin koyabilmesi, üretim araçları üzerindeki özel mülkiyetin ve tekelleşmenin sonucudur. Yapay zekâ bizimle tek bir kişinin diliyle, hatta jargonuyla konuşuyormuş gibi görünse de, karşımızda konuşan birikmiş toplumsal emektir: Marx’ın “evrensel emek” dediği bilimsel birikim ile bu makineyi üreten ve çalıştıran insanların ortaklaşa emeği.[15] Ama bu emek bizimle doğrudan bir iş birliği içinde değil, nesneleşmiş ve metalaşmış hâliyle karşılaşır. Ekrandaki “ben”, aslında var olmayan bir iş birliğinin görüntüsüdür. Yani yapay zekâda bize yansıyan içerik gerçektir: toplumsal emek. Ama bu içeriğin bize göründüğü biçim, “ben” diyen ve bizimle konuşan şey, metanın fetiş karakterinin dile gelmiş hâlidir.

DİPNOT:
[1] Marx, Kapital I, 1. Bölüm, 4. Kesim (“Metaların Fetişizmi ve Bunun Sırrı”), s. 87.

[2] Marx, Kapital I, s. 67 (19 numaralı dipnotla birlikte).

[3] Holz, Yansımanın Diyalektiği, s. 51–52, 56.

[4] Holz, Yansımanın Diyalektiği, s. 52.

[5] Gmyrek vd., Generative AI and Jobs, 2025.

[6] Pasquinelli, The Eye of the Master, s. 51–53.

[7] AFP, “Gruelling, Low-Paid Human Work Behind Generative AI Curtain”, 16 Ekim 2025.

[8] Anthropic, Claude [büyük dil modeli], 25 Ekim 2026. Modele sorulan soru: “Yapay zekâ, mevcut gelişme düzeyiyle, bir ayna olarak neleri yansıtmaktadır? Toplumsal yaşam ve üretim içinde hangi görev ve işlevleri karşılayabilmektedir?” Alıntıdaki [5], [6] ve [7] numaralı kaynaklar yazar tarafından eklenmiştir.

[9] Marx, Kapital I, 10. Bölüm (“İşgünü”), 1. Kesim, s. 247: “Sermaye, ölü emektir ve ancak vampir gibi canlı emeği emmekle yaşayabilir, ve ne kadar çok emek emerse, o kadar çok yaşar.”

[10] Marx, “Feuerbach Üzerine Tezler”, VII. Tez: “Feuerbach, ‘dinsel duygu’nun kendisinin bir toplumsal ürün olduğunu, ve tahlil ettiği soyut bireyin de gerçekte belirli bir toplum biçimine ait olduğunu görmüyor.”

[11] Marx, “Feuerbach Üzerine Tezler”, IV. Tez.

[12] Pasquinelli, The Eye of the Master, s. 249.

[13] IEA, Energy and AI, 2025.

[14] Marx, Grundrisse, “Giriş”, s. 92: “Sanat nesnesi, her ürün gibi, sanata duyarlı ve güzellikten zevk alan bir kamu yaratır. Böylece üretim yalnızca özne için bir nesne değil, nesne için bir özne de yaratır.” Alıntıdaki çeviri yazara aittir.

[15] Marx, Kapital III, s. 95–96. Marx burada iki emek türünü birbirinden ayırır: “Evrensel emek, her tür bilimsel emek, keşifler ve buluşlardır. Bu emek kısmen, canlı emeğin elbirliğine, kısmen de daha önce yaşamış kimselerin emeklerinden yararlanmaya dayanır. Öte yandan, ortaklaşa emek ise, bireylerin doğrudan doğruya elbirliği yapmalarıdır.” Marx’a göre her iki tür emek de üretim sürecinde “birbiri içersine geçer, ama her ikisi gene de farklıdırlar.”

Yavuz İnekci

Yavuz İnekci

Previous Post

Biz ne zaman yatırımcı olduk?

Next Post

22 ülkede liman işçileri silah sevkiyatlarına karşı greve çıktı

Politika'dan Günün Yorumu
Burjuva siyaset, ahlak ve biz
Gündem

Burjuva siyaset, ahlak ve biz

Melike Korkmaz
8 Ekim 2026
Politika'dan Söyleşi
Özel Sektör Öğretmenleri Sendikası Genel Başkanı Eren Edebali: Sendikal krizin içinde bir mücadeleci sendika deneyimi
Gündem

Özel Sektör Öğretmenleri Sendikası Genel Başkanı Eren Edebali: Sendikal krizin içinde bir mücadeleci sendika deneyimi

Politika Haber
8 Kasım 2026

EN SON HABERLER

Bakırhan: Gerçek muhalefet barıştan kaçan değil, barışa koşan muhalefettir

Bakırhan: Gerçek muhalefet barıştan kaçan değil, barışa koşan muhalefettir

22 Kasım 2026
COP31’de taslak krizi: Almanya’dan ‘kabul etmiyoruz’ açıklaması

COP31’de taslak krizi: Almanya’dan ‘kabul etmiyoruz’ açıklaması

22 Kasım 2026
DEM Parti Heyeti İmralı’ya gitti

DEM Parti Heyeti İmralı’ya gitti

22 Kasım 2026
Bilimler Köyü’ne tahliye tehdidi: 29 yıllığına verilen arazi geri isteniyor

Bilimler Köyü’ne tahliye tehdidi: 29 yıllığına verilen arazi geri isteniyor

22 Kasım 2026
Kepez Belediyesi’ne soruşturma: 10 gözaltı

Kepez Belediyesi’ne soruşturma: 10 gözaltı

22 Kasım 2026
Fon soruşturmasında 108 kişilik liste: AKP’ye yakın isimler de yer alıyor

Fon soruşturmasında 108 kişilik liste: AKP’ye yakın isimler de yer alıyor

22 Kasım 2026
COP31’de fosil yakıt krizi: Ülkeler anlaşamadı, kapanış ertelendi

COP31’de fosil yakıt krizi: Ülkeler anlaşamadı, kapanış ertelendi

22 Kasım 2026
Bakırhan: Gerçek muhalefet barıştan kaçan değil, barışa koşan muhalefettir

Bakırhan: Gerçek muhalefet barıştan kaçan değil, barışa koşan muhalefettir

Politika Haber
22 Kasım 2026
0

DEM Parti Eş Genel Başkanı Tuncer Bakırhan, partisinin “Ekmek, Barış ve Adalet İçin Bütçe” kampanyası kapsamında Mersin’de sivil toplum kuruluşlarının...

COP31’de taslak krizi: Almanya’dan ‘kabul etmiyoruz’ açıklaması

COP31’de taslak krizi: Almanya’dan ‘kabul etmiyoruz’ açıklaması

Politika Haber
22 Kasım 2026
0

Antalya’da düzenlenen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı’na (COP31) katılan Almanya Çevre Bakanı Carsten Schneider, sonuç kararına ilişkin yaşanan krize dair...

DEM Parti Heyeti İmralı’ya gitti

DEM Parti Heyeti İmralı’ya gitti

Politika Haber
22 Kasım 2026
0

Halkların Eşitlik ve Demokrasi Partisi (DEM Parti) İmralı Heyeti, Kürt Halk Önderi Abdullah Öcalan ile görüşmek üzere İmralı Adası’na hareket...

Bilimler Köyü’ne tahliye tehdidi: 29 yıllığına verilen arazi geri isteniyor

Bilimler Köyü’ne tahliye tehdidi: 29 yıllığına verilen arazi geri isteniyor

Politika Haber
22 Kasım 2026
0

Foça Belediyesi ile Bilimler Vakfı arasında 2019 yılında imzalanan ortak hizmet protokolü kapsamında arazi 29 yıllığına vakfın kullanımına bırakıldı. Ancak...

Kepez Belediyesi’ne soruşturma: 10 gözaltı

Kepez Belediyesi’ne soruşturma: 10 gözaltı

Politika Haber
22 Kasım 2026
0

Antalya’da Kepez Belediyesi’ne yönelik "Rüşvet" ve "İrtikap" suçlamalarıyla soruşturma başlatıldı. Soruşturma kapsamında 10 kişi gözaltına alınırken Kepez Belediye Başkanı Mesut...

Next Post
22 ülkede liman işçileri silah sevkiyatlarına karşı greve çıktı

22 ülkede liman işçileri silah sevkiyatlarına karşı greve çıktı

Politika Haber

© Tüm hakları saklıdır
Politika Haber'de yayımlanan yazı, haber, fotoğraf ve videoların her türlü telif hakkı Mustafa Suphi Vakfı'na aittir. İzin alınmadan, kaynak gösterilmeden ve link verilmeden alıntılanamaz.

Bizi Takip Edin

Kurumsal

Künye

Hakkımızda

Çerez Politikası

Gizlilik Politikası

Kullanım Koşulları

© 2026 Politika Haber - Büyük İnsanlık İçin Politika!

Sonuç Bulunamadı
View All Result
  • Tüm Haberler
  • Politika’dan Yorum
  • Politika’dan Söyleşi
  • Dosya
  • Yazarlar
  • Gündem
  • Emek
  • Ekonomi
  • Dünya
  • Ortadoğu
  • Kadın
  • Gençlik
  • Göçmen
  • Emeklilik
  • Eğitim
  • Doğa
  • Tarih
  • Kültür
  • Sağlık
  • Teknoloji
  • Spor
  • Video Haber
  • Foto-Galeri

© 2026 Politika Haber - Büyük İnsanlık İçin Politika!