Birleşmiş Milletler Eğitim Bilim ve Kültür Örgütü’nün (UNESCO) 2008 açıkladığı Tehlike Altındaki Diller Atlası’na göre Türkiye’deki yok olmuş veya yok olma tehlikesi altında 18 dil/lehçe bulunuyor. Kürtçenin Kirmanckî lehçesi de bu listede yer alıyor. Kürtçe çalışma yürüten dernek ve kurumlar ile bazı üniversitelerde kimi atölyeler düzenlense de Kirmanckî’nin içinde bulunduğu tablo halen kaygı verici. Dil bilimciler başta olmak üzere bu konuda çalışma yürüten dernek ve kurumların tümüne göre Kirmanckînin geleceği eğitim dili olmasına bağlı.
NERELERDE KONUŞULUYOR?
Kirmanckî, “Zazakî”, “Dimilî” ya da “Kirdkî” olarak da adlandırılan bir lehçe. Dêrsim (tüm ilçeler), Çewlîg (tüm ilçeler) ve Xarpêt (Palo-Palu, Miyaran-Arıcak, Dep-Karakoçan, Maden, Qovanciyan-Kovancılar, Xulaman-Alacakaya, Sivrici) Kirmanckînin en çok konuşulduğu yerlerin başında geliyor.
Diğer yerler ise şöyle: Amed (Pasûr-Kulp, Licê-Lice, HênêHani, Pîran-Dicle, Erxenî-Ergani, Şankuş-Çüngüş, Çermûg-Çermik, Xana Axpar-Çınar, Hezro-Hazro, Karaz-Kocaköy, Gêl-Eğil), Erzîngan (Tercan, Mansî-Çayırlı, İliç, Kemah, Üzümlü), Erzirom (Xinûs-Hınıs, Tekman, Çad-Çat, Aşkale), Sêwaz (Kangal, Koçgirî, Ulaş, Kamîlava, Divriği, Hafîk), Meletî (Şîro-Pötürge, Erebgir-Arapkir), Kayseri (Sarız, Aksaray), Gümüşhane (Kelkit, Şiran), Qers (Selim), Erdexan (Golan-Göle), Mûş (Gımgım-Varto), Bedlîs (Motkî-Mutki), Sêrt (Hawêl-Baykan), Êlih (Hezo-Hazro), Semsûr (Alduş), Riha (Sêwereg), Mêrdîn (Dêrik), Tokat (Almus). İstanbul ve bazı metropol kentlerde de bu yerlere dahil.
Kirmanckî konuşanların sayısı tam olarak bilinmiyor. Ülke genelinde, konuşulan dil sorusunun yöneltildiği son kapsamlı resmi nüfus sayımı 1965 yılında yapıldı. Bu tarihten sonra yapılan nüfus sayımlarında dil verisi toplanmadı. 65’teki bu sayımda, Kürtçe konuşanların oranı yüzde 7,7 olarak 2 milyon 219 bin 502. Bu sayımda “Kirmanckî” yanıtı verenlerin sayısı ise 150 bin 644 kişi. Bu sayının şimdi 2 ila 6 milyon arasında olduğu tahmin ediliyor.
İKİ ÜNİVERSİTEDE BÖLÜM BULUNUYOR
Lisans seviyesinde Dêrsim ve Çewlîg’deki üniversitelerde “Zaza Dili ve Edebiyatı” bölümü bulunuyor. Çewlîg’de akademik kadroda 5 öğretim üyesi bulunuyor. Öğrenci kontenjanı 32 ve bu kontejan dolu. Üniversite 2024 yılında 11 mezun verdi.
Dêrsim’deki Munzur Üniversitesi’nde ise, akademik kadroda 2 öğretim üyesi bulunuyor. Üniversitede öğrenci kontenjanı 35 ve bu kontejan da dolu. Üniversite 2024 yılında toplam 6 mezun verdi.
2012 yılından bu yana seçmeli dersler arasında bulunuyor. 2025’in Mayıs ayında yayımlanan verilere göre, 2025-2026 eğitim-öğretim yılı için Türkiye genelinde toplam 59 bin 362 öğrenci Kürtçe dersini tercih etti. Bu öğrencilerin 8 bin 563’ü Kirmanckî lehçesini seçti.
ÖĞRETMEN YETERSİZLİĞİ
Eğitim ve Bilim Emekçileri Sendikası (Eğitim Sen) Amed Şubesi’nin paylaştığı verilere göre, Türkiye genelinde 235 Kürtçe öğretmen bulunuyor. Kirmanckînin seçmeli ders verildiği okulların sayısı bir hayli az. Bunun nedenlerinin başında öğretmen yetersizliği geliyor. Eğitim Sen’in verdiği bilgiye göre, lisans ve yüksek lisans düzeyinde eğitim görmüş ve formasyon alıp da atanamayan binin üzerinde Kürtçe öğretmen bulunuyor.
KENT KENT KIRMANCKÎNIN DURUMU
Okul ve öğretmen yetersizliğin yanı sıra kimi yerlerde talebin de az olması dikkat çekiyor. Örneğin Kirmanckînin yoğun konuşulduğu Sêwereg ilçesindeki okullarda bu lehçeyi seçmeli ders olarak tercih edenlerin sayısı oldukça az. Eğitim Sen Sêwereg Temsilciliği’nden edindiğimiz bilgiye göre; Kirmanckîyi seçmeli ders olarak seçen öğrenci sayısı ilçe genelinde 20-30 arası.
Amed’de 42 Kürtçe öğretmen bulunurken, bunlardan 8’i Kirmanckî öğretmeni. 15 okulda Kirmanckî seçmeli ders olarak veriliyor. Amed merkez ile Piran, Erxenî, Licê ve Hênê’deki okullar, en çok tercihin olduğu okullar.
DÊRSIM’DE TABLO İÇ AÇICI DEĞİL
Kirmanckînin en yoğun konuşulduğu yerlerden biri olan Dêrsim’de tablo pek de iç açıcı değil. Dêrsim merkezde 6 ortaokul bulunuyor. Hürriyet Ortaokulu’nda 5,6 ve 7’nci sınıf öğrencileri Kirmackîyi seçmeli ders olarak görüyor. Okulda sadece 2 öğretmen bulunuyor.
Cumhuriyet Ortaokulu’nda geçen yıl 5’inci sınıflar için Kirmanckî seçmeli ders olarak verildi. 14 saat İngilizce ve 2 saat Almanca dersi sonrası program değişikliğine gidildi ve bu yıl 5’inci sınıf öğrencileri de Kirmanckî dersi göremedi. 5’inci sınıf öğrencileri gelecek yıl 6’ncı sınıfta ders görecek. Yaklaşık 124 öğrenci bu dersi alacak. Okulda ise sadece 1 öğretmen bulunuyor. Atatürk Mahallesi’ndeki ortaokulların hiçbirinde Kirmanckî seçmeli ders olarak verilmiyor.
ÇEWLÎG’DE ÖĞRETMEN YETERSİZLİĞİ
Çewlîg merkezde 40’ın üzerinde okul bulunuyor, ancak sadece 10 okulda seçmeli ders olarak veriliyor. İlçelerde ise sadece Solhan ve Genç’te veriliyor. Diğer okullarda Kirmanckînin seçmeli ders olarak verilmemesinin gerekçesi “öğretmen yetersizliği” gösteriliyor.
Ancak Eğitim Sen Çewlîg Şubesi, duruma itiraz ediyor. Eğitim Sen’in verdiği bilgilere göre norm kadronun oluşması için bir okulda ilk yıl seçmeli ders olarak belirlenmesi gerekiyor, ikinci yılda ise gelen öğrenci sayısına göre kadro ayarlanıyor. Ancak okul bir yıl seçmeli ders olarak gösterip ikinci yıl göstermediği için norm kadro oluşmuyor. Mûş’ta ise hiçbir okulda seçmeli ders olarak verilmiyor.
DERNEKLERDE DURUM
Kirmanckînin öğretildiği yerlerin başında Kürtçe faaliyet yürüten dernek ve kurumlar geliyor. Amed’de 2017’den bu yana faaliyet gösteren Mezopotamya Dil ve Kültür Araştırma Derneği (MED-DER), Kirmanckî kurs veren derneklerden biri. Dernek bünyesinde 2025 yılının Mayıs ayında Kirmanckî Meclisi kuruldu. Meclis, “Dilimin Kaybolmasını İstemiyorum” kampanyasını hayata geçirdi ve bu kapsamda resmi kurumlara mektuplar gönderdi.
İstanbul’da faaliyet yürüten Kürt Araştırmaları Derneği uzun yıllardır Kirmanckî lehçesinde kurslar veriyor. Derneğin kurslarına her yıl ortalama 200-300 kişi katılıyor. Dernek aynı zamanda Kirmanckî kitap, dergi ve Hînker gibi eğitim metaryalleri de çıkarıyor.
Çewlîg’te Kirmanckî kurslar, Eğitim Sen bünyesinde veriliyor. İhraç bir öğretmen 3 yıldır dil atölyesi düzenliyor. 15 Mayıs’ta Kürt Dili Araştırma ve Geliştirme Derneği (MAZÊR) de açılacak. Bu dernekte de Kirmanckî lehçesinde kurslar verilecek.
Dêrsim’de, Dêrsim Dili ve Edebiyat Derneği bulunuyor. Dernekte hem atölye hem de çeşitli farkındalık etkinlikleri düzenliyor. Ancak bu yıl henüz atölye çalışması başlatılmadı.
Riha’nın Sêwereg ilçesinde bu yıl açılan Ziwan Kurd derneğinde Kirmanckî kurs açıldı.
Ankara’da Anka Dil Kültür Sanat Derneği (ANKA-DER) derneğinde Kirmanckî öğretiliyor.
YEREL YÖNETİMLERİN DURUMU
Amed Büyükşehir Belediyesi düzenlediği atölyelerde Kirmanckî öğretiyor. Büyükşehir bünyesindeki kurslara giden öğrenci sayısı 35. Pîran Belediyesi kurs açtı, kursun sadece 2 öğrencisi bulunuyor. Peyas Belediyesi’nde Zarokistanlar bünyesinde öğretiliyor. Diğer ilçe belediyelerinde henüz atölye çalışmaları başlatılmadı.
Dêrsim’de kayyım öncesi belediye bünyesinde Kirmanckî kurslar veriliyordu. Ancak kayyımla birlikte bu kurslar da kesintiye uğradı. Gimgim Belediyesi’nin yakın zamanda kurs açma hedefi bulunuyor. Belediyenin kurs için yer tuttuğu öğrenildi.
KÜRT MEDYASINDA KIRMANCKÎ
Kirmanckînin görünürlüğünün az olduğu alanlardan birisi de medya. Kirmanckî yayın yapan gazete, dergi, televizyon ya da yayınların sayısı bir elin parmaklarını geçmiyor. Kirmanckî lehçesinde ilk kez Newepel adlı gazete çıktı. Gazete 15 Mart 2011’de 15 günde bir yayınlandı. Ancak 2017’de yayın hayatına son verdi.
Azadiya Welat gazetesinin 1-2 sayfası Kirmancki haber ve yazılardan oluşuyor.
Sadece Kürtçe yayın yapan Ajansa Welat’ta Kirmanckî lehçesinde ayrı bir servis bulunuyor. JINNEWS’in Kirmanckî çeviri servisi bulunurken, Zazaki News de Kirmanckî haberler yayınlıyor.
Mezopotamya Ajansı (MA) sadece Kurmancî lehçesinde çeviri yapıyor.
Stêrk TV, Can Tv ve Zarok TV’nin Kirmanckî bültenleri (haber, program, çizgi film…) bulunuyor. Devlet kanalı TRT Kurdî de Kirmanckî yayın yapan televizyonlardan. Rudaw, Kurdistan 24 ve Channel 8 gibi Başur kanallarının Kirmanckî bülten ya da programları bulunmuyor.
Kirmanckî yayın yapan radyolar ise Radyo Veng ve Munzur Radyo.
Vate Dergisi, uzun yıllardır Kirmanckî üzerinde çalışma yapıyor. 1997 yılında İsveç’de ilk kez tümüyle Kirmanckî olarak yayımlanan Vate Dergisi, sözlük, dergi ve kitap gibi birçok çalışma yaptı. Şewçila, Kirdkî, Veroj gibi süreli yayınların yanı sıra Roşna ve Tiji gibi yayınevleri de Kirmanckî birçok kitap bastı. Yine bu alanda çalışma yürüten bir başka yer ise, Mezopotamya Vakfı.
Yarın: Dêrsim’de durum ne?
MA / Diren Yurtsever
MA
