Geçmişin Gölgesinden Çıkmak: 21. Yüzyılda Barışın Yeni Mimarisi
Donald Trump, Şi Cinping ve Vladimir Putin’in 19 Kasım’da Çin’in Şenzen kentinde bir araya gelmesi bekleniyor. Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi kapsamında yapılması planlanan bu görüşme, son yılların dikkat çekici diplomatik buluşmalarından biri olabilir. Ukrayna savaşı, İran çevresindeki çatışmalar, ticari yaptırımlar, teknolojik rekabet ve giderek daha maliyetli hâle gelen silahlanma yarışı, görüşmenin gerçekleşeceği uluslararası ortamı belirliyor.
Bu buluşma, tarihin eski bir sorusunu yeniden gündeme getiriyor: Büyük güçlerin kendi aralarında anlaşması, dünya barışını sağlamaya yeter mi?
Avrupalı güçler, 15 Kasım 1884’te başlayan Berlin Konferansı’nda Afrika’daki sömürge paylaşımını düzenlemek ve aralarındaki emperyalist rekabetin doğrudan çatışmaya dönüşmesini önlemek için bir araya gelmişti. Toprak ve kaynakların paylaşımına ilişkin kurallar belirlenirken Afrika halklarının iradesi masada yoktu. Büyük güçler, çatışmamak üzere müzakere etti ancak paylaşım rekabetinden vazgeçmedi. Emperyalist pazar paylaşımının biriktirdiği gerilimler, sonunda Birinci Dünya Savaşı’na giden sürecin önemli etkenlerinden biri oldu.
İkinci Dünya Savaşı sona ermeden, Şubat 1945’te İngiltere, ABD ve Sovyetler Birliği liderleri Yalta’da buluştu. Savaş sonrası düzeni ve nüfuz alanlarını konuşurken büyük güçler arasında kurulacak uzlaşmanın dünyanın geri kalanına da istikrar getireceği varsayılıyordu. Oysa anlaşmaların yapılması ve sınırların çizilmesi, Soğuk Savaş’ı önleyemedi. Yalta’da kurulan düzen, kısa süre içinde yeni bir küresel rekabetin zeminine dönüştü.
Aradan geçen seksen yılı aşkın süre, barışın yalnızca büyük güçler arasındaki dengeye bırakılamayacağını gösterdi. Soğuk Savaş, nükleer silahlanma, darbeler ve bölgesel savaşlar, bu düzenin ne kadar kırılgan olduğunu ortaya koydu. Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla dünya, iki kutupluluktan çok kutupluluğa geçti ancak bu değişim de gezegenin krizlerini çözmeye yetmedi. Sömürgeciliğin biçimleri değişti fakat eşitsizlikler ve büyük güçlerin nüfuz mücadelesi ortadan kalkmadı.
Bugün iklim krizinden yapay zekâ destekli silah sistemlerine, siber saldırılardan bölgesel savaşlara kadar uzanan tehditlerle karşı karşıyayız. Bu sorunlar, birkaç başkentte yapılan kapalı görüşmelerle çözülemez. İhtiyacımız olan, her ülkenin söz hakkını, uluslararası hukuku ve insan onurunu temel alan kapsayıcı bir küresel barış anlayışıdır.
Emperyalist rekabetin ötesine geçmek
Tarih boyunca büyük güçler, barışı çoğu zaman kendi aralarındaki denge olarak tanımladı. Oysa masada temsil edilmeyen halklar ve ülkeler için bu dengeler, yeni belirsizliklerin ve adaletsizliklerin kaynağına dönüştü. Şenzen’deki üçlü görüşmenin bazı çevrelerde “Yalta 2.0” diye anılması da dünyayı birkaç büyük gücün nüfuz alanlarına ayırma düşüncesinin hâlâ etkili olduğunu gösteriyor. Böyle bir yaklaşım, küçük ve orta ölçekli ülkeleri kendi gelecekleri üzerinde söz sahibi aktörler olmaktan çıkarıp büyük güçlerin rekabetinde birer araca indirger.
Oysa 21. yüzyılın dünyası, tek bir merkezin kuralları belirleyemeyeceği kadar karmaşık ve birbirine bağlıdır. Asya’dan Latin Amerika’ya, Afrika’dan Avrupa’ya kadar pek çok ülke, küresel ticaretin, diplomasinin ve krizlerin çözümünün etkin bir parçasıdır. Tahıl koridorlarının açılması ve bölgesel ateşkes girişimleri gibi örnekler, büyük güçlerin dışında kalan aktörlerin de diplomatik süreçlerde yapıcı rol oynayabildiğini gösteriyor.
Kalıcı barışın ilk koşulu, uluslararası ilişkileri hegemonya mücadelesinden çıkarıp ortak bir hukuk zeminine taşımaktır. Bir ülkenin güvenliği, başka bir ülkenin güvensizliği üzerine kurulamaz. En küçük devletin egemenliğine ve söz hakkına saygı gösterilmeden kurulacak hiçbir düzen, kalıcı meşruiyet kazanamaz.
Barış ve kavramını genişletmek: Sınırların ötesindeki insan
Bu ortak hukuk zeminini kurabilmek için barış kavramını da yeniden düşünmeliyiz. Geleneksel güvenlik anlayışı, devletlerin sınırlarını, ordularını ve stratejik çıkarlarını korumaya odaklanıyordu. Oysa günümüzün en yakıcı tehditleri, sınır duvarlarıyla durdurulamıyor, konvansiyonel silahlarla caydırılamıyor. İklim değişikliğinin yol açtığı su ve gıda sorunları, salgınlar, tedarik zincirlerindeki kesintiler ve geniş çaplı siber saldırılar, güvenliğin yalnızca devletlerin değil, doğrudan insanların meselesi olduğunu gösteriyor.
Teknolojinin askerî sistemlere hızla entegre edilmesi, bu sorunları daha da ağırlaştırıyor. Yapay zekâ destekli ve otonom silahların denetimsiz biçimde geliştirilmesi, savaş kararlarının insan denetiminden ve siyasi sorumluluktan uzaklaşması riskini taşıyor. Stratejik istikrarı yalnızca iyi niyet açıklamalarıyla korumak mümkün değil. Nükleer silahların yayılmasını önlemeye yönelik anlaşmalarda olduğu gibi yapay zekâ ve siber alanlarda da bağlayıcı, şeffaf ve uluslararası denetime açık kurallara ihtiyaç var.
Çağımızın barış anlayışı, silahların gölgesinden çıkarak insan onurunu ve gezegenin geleceğini merkeze almalıdır. Bir bölgedeki kuraklığın başka bir yerde göç ve gıda krizlerine yol açabildiği, dijital veya finansal bir sarsıntının kısa sürede küresel sonuçlar doğurabildiği bir dünyada, ortak sorunlara ortak çözümler üretmek zorundayız.
Kurumsal barış ve sürekli diyalog
Bu anlayışın somut güvencelere dönüşmesi, uluslararası kurumların reformunu gerektiriyor. İkinci Dünya Savaşı’nın galiplerinin öncülüğünde kurulan ve veto mekanizmalarıyla sık sık kilitlenen mevcut karar alma yapıları, dünyanın değişen güç dengelerini ve geniş halk kesimlerinin taleplerini yeterince yansıtmıyor. Asya, Afrika ve Latin Amerika ülkelerine adil temsil hakkı tanımayan bir sistem, hem meşruiyetini hem de krizleri çözme kapasitesini zayıflatıyor.
Kurumsal reform kadar, krizlerin sıcak çatışmaya dönüşmesini engelleyecek sürekli iletişim kanalları da önem taşıyor. Tarih, felaketlerin yalnızca düşmanca niyetlerden değil, yanlış hesaplamalardan, iletişim kopukluklarından ve güvensizliğin büyümesinden de doğabildiğini gösteriyor. Rakip taraflar arasında acil durum hatlarının açık tutulması ve tarafsız arabuluculuk mekanizmalarının güçlendirilmesi, çatışma riskini azaltabilir.
Korkunun sessizliğinden barışın adaletine
Dünya barışı hiçbir dönemde kendiliğinden kurulmadı. Her kuşak, onu yeniden inşa etmek zorunda kaldı. Bugün yapılması gereken, 19. ve 20. yüzyılların emperyalist nüfuz alanı siyasetini tekrarlamak değil, çağımızın gerçeklerine uygun, kapsayıcı ve adil bir güvenlik düzeni kurmaktır.
Barış, yalnızca silahların susması ya da büyük güçlerin birbirinden korktuğu için tetiğe basmaması değildir. Gerçek barış, en küçük ulusun egemenliğine saygı duyulduğu, teknolojinin insanlığı tehdit etmediği ve insanların geleceklerini güven içinde kurabildiği bir adalet düzeniyle mümkündür.
Bu dönüşüm, yalnızca diplomatların ve devlet liderlerinin imzalayacağı anlaşmalarla gerçekleşemez. Bilgi kirliliğinin ve kutuplaşmanın derinleştiği bir çağda barış ve sosyalizm düşüncesini savunmak; empatiyi, sağduyuyu ve ortak insanlık bilincini canlı tutmak hepimizin sorumluluğudur.















