Türkiye’nin ilk kez ev sahipliği yaptığı COP31, Antalya’da yaklaşık 197 ülkeden temsilciyi ve 100 bin katılımcıyı bir araya getiriyor. Zirve etkinliklerle sürerken çevre hareketinin farklı sözcülerinin açıklamaları, yoğun programa ve geniş katılıma rağmen COP31’in önceki zirvelerden ayrışmadığını gösteriyor. Görünen o ki bu buluşma da “yeşil kapitalizm” aldatmacasının yeni bir örneği olmaktan öteye geçemiyor.
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum’un konuşmalarında öne çıkan “Diyalog, Uzlaşma, Eylem” yaklaşımı, kapitalist bankalara ve şirketlere yeni iş birliği ve yatırım olanakları sunuyor. Zirvenin kapsamlı örgütlenmesi, teknik donanımı ve iletişim altyapısı, şirket temsilcileri için doğayı yeni kâr alanlarına dönüştürecek görüşmelerin zeminini hazırlıyor. Dünyanın bir yanında ormanlar yanarken, başka bölgelerde fırtına ve seller can ve mal kaybına yol açıyor. Bu felaketlerin ortasında şirketler, finansman, faiz, sigorta ve kâr fırsatları arıyor. Ülkeyi baskı ve tutuklamalarla kuşatan otoriter rejim, COP31’i de doğayı liberal piyasanın kullanımına açan bir vitrine dönüştürüyor.
Bu eleştiri yalnızca ideolojik bir itiraz ya da önyargıdan ibaret değil. Doğa Derneği’nin zirve programındaki etkinliklere ilişkin paylaştığı veriler, temsil ve gündem bakımından belirgin bir dengesizliğe işaret ediyor. Sivil toplum kuruluşları etkinliklerin yalnızca yüzde 14,7’sinde yer alabiliyor. Derneğin açıklamasına göre 79 sivil toplum etkinliğinin 44’ü dernek ve vakıflar tarafından düzenlendi; sivil toplumun yer aldığı her dört etkinlikten biri tek bir vakfa aitti. Yerel yönetimlere ayrılan 63 etkinliğin 27’sini ise tek bir belediye gerçekleştirdi. (BirGün, 11 Kasım 2026.)
Etkinlik başlıklarında kullanılan dil de zirvenin hangi önceliklere ağırlık verdiğini gösteriyor. Doğa Derneği, yaklaşık her altı başlıktan birinde “yatırım”, “finans”, “sermaye”, “piyasa”, “rekabet” ya da “ticarileşme” ifadelerinin geçtiğini belirtiyor. Buna karşılık iklim adaleti, doğanın hakları, biyoçeşitlilik ve adil geçiş sınırlı biçimde ele alınıyor. Ekososyalistlerin ekolojik yıkımdan çıkış için geliştirdiği önerilere ise programda yer verilmiyor.
Gıda, tarım ve sağlık temalı etkinliklerin üçte birinde şirket ya da banka adı bulunuyor. Doğa Derneği ayrıca 50 etkinlikte çiftçi kooperatiflerine, ziraat odalarına veya tarım işçileri sendikalarına yer verilmediğine dikkat çekiyor. “Tek Sağlık” oturumlarında da yaban hayvanlarının, nehirlerin, göllerin ve ormanların sağlığı programda karşılık bulmuyor.
Doğa temalı günde düzenlenen 50 etkinliğin 24’ü denizler, doğa ve arazi kullanımıyla ilgiliydi. Derneğin aktardığına göre bu etkinliklerin sekizini merkezi kamu kurumları ve kamu ortaklıkları, altısını sivil toplum kuruluşları, altısını şirketler ve bankalar, birini yerel yönetimler, üçünü ise başka kurum ve ağlar düzenledi. Programda doğanın haklarını, habitat tahribatına karşı bağlayıcı sınırları ya da yaşam alanlarını savunanların mücadelesini ele alan bir oturum bulunmuyordu.
Bu veriler, COP31’in örgütlenmesindeki tek taraflılığı gözler önüne seriyor: İklim krizinin sonuçlarından en çok etkilenen toplulukların ve doğayı savunanların sesi sınırlı kalırken, şirketlerin ve piyasa aktörlerinin gündemi öne çıkıyor. Böyle bir zeminden insanlık için yapıcı sonuçlar çıkmasını beklemek güç.
**Paris’ten COP31’e: iklim politikasının piyasalaşması**
2015’teki Paris İklim Zirvesi’nden bu yana düzenlenen COP’lar, iklim krizine karşı etkili ve bağlayıcı adımlar üretmekte yetersiz kaldı. “Yeşil kapitalizm” söylemi, harekete geçildiği izlenimini yaratırken büyük şirketlere yeni sömürü ve yatırım alanları açtı. İklim aktivisti Greta Thunberg’in COP31’de ev sahibi ülkelere her yıl kendilerini aklama fırsatı verildiğini söyleyerek zirveleri ikiyüzlülükle eleştirmesi bu nedenle anlamlıdır.
Türkiye’de orman yangınlarına karşı etkili önlemler alınamazken madencilik faaliyetleri genişliyor. Sıfır Atık projesi ve elektrikli Togg otomobilleri gibi girişimler öne çıkarılsa da otoriter rejimin politikaları çevresel yıkımı beslemeyi sürdürüyor. Ekolojik kriz, kamusal sorumluluk ve toplumsal dönüşüm gerektiren bir mesele olarak değil, piyasa için yeni bir fırsat olarak ele alınıyor. Böylece iklim mücadelesi “yeşil kapitalizm” söylemiyle etkisizleştiriliyor.
Paris Anlaşması’yla başlayan süreçte kapitalizm içi eleştiri sisteme dâhil edilirken çevre hareketinin dönüştürücü potansiyeli sınırlandırıldı. Anlaşmanın hedefi, küresel ısınmayı 1,5 °C ile sınırlamaktı. Ancak kurulan iklim yönetimi, ekstraktivist üretim modeliyle uyumlu bir çerçevede kaldı. Anlaşmanın güçlü yaptırım mekanizmalarından yoksun olması, ulusal katkı beyanlarının bağlayıcı hedefler içermemesi ve ülkelerin kendi “geçiş” rotalarını belirlemesi, iklim taahhütlerini çoğu zaman niyet açıklamalarına indirgedi. (1)
Bu yapı, devletlerin ve şirketlerin somut sonuçlarla karşılaşmadan sorumluluklarından kaçınmasına olanak tanıyor. Taahhütler ekonomik ve toplumsal dönüşümün aracı olmaktan çıkıp belirsiz vaatlere dönüşüyor. Önerilen rotalar da çoğunlukla ekonomik büyümeyi ve fosil yakıtlara bağımlılığı sorgulamayan teknolojik çözümlere dayanıyor.
Böylece kirleticiler korunuyor; emisyonları kaynağında azaltmayan belirsiz vaatler, ağaçlandırma kredileri ve dengeleme piyasaları öne çıkarılıyor. “Karbon nötr”, “yeşil ürün” ve “sürdürülebilir yatırım” kampanyaları ekolojik sorumluluğu bir tüketim tercihine dönüştürürken şirketlerin pazarlarını genişletiyor. İklim sorumluluğu bireylere yükleniyor; ekososyalist eleştiri ise sistemin sınırları içinde etkisizleştiriliyor. İklim adaleti, yeşil geçiş ve gezegensel sınırlar gibi kavramlar, büyüme paradigmasını sorgulayan talepler olmaktan çıkarılıp yönetilebilir reform başlıklarına dönüştürülüyor.
Şirketlerin COP süreçlerindeki etkisi bu tabloyu derinleştiriyor. Fosil yakıt lobicilerinin zirvelerdeki varlığı, yoksul Güney ülkelerinin heyetlerini sayıca aşabiliyor. Şirket temsilcileri, emisyonların kaynağında azaltılması yerine karbon yakalama ve depolama teknolojileri ile karbon dengeleme piyasaları gibi tartışmalı çözümleri öne çıkarıyor; bağlayıcı taahhütleri zayıflatıyor. Yaptırımsız yapıları, yetersiz hedefleri, karşılanmayan finansman vaatleri ve şirket odaklı işleyişleriyle COP zirveleri, krizi çözmek yerine fosil kapitalizmin ömrünü uzatan ve radikal muhalefeti bürokratik süreçlerde etkisizleştiren yapılara dönüşüyor.
**Ekososyalist küçülme: başka bir yaşam ve üretim düzeni**
Kapitalist büyüme modelinin yarattığı çıkmaz karşısında ekososyalist küçülme (degrowth), insanlık için farklı bir yön öneriyor. Bu yaklaşım, sınırsız büyüme hedefinin dünyanın biyofiziksel sınırlarıyla çatıştığını vurguluyor; üretim ve tüketimin demokratik, planlı ve adil biçimde azaltılmasını savunuyor.
Küçülme, ekonominin daralması ya da bir resesyon ve kriz durumu değildir. Amaç, toplumsal refahı ve ekolojik dengeyi gayrisafi yurt içi hasılanın sürekli artışının önüne koyan bilinçli bir dönüşümdür. Bu dönüşüm, gereksiz ve yıkıcı üretimi azaltırken bakım, sağlık, eğitim, barınma ve kamusal ulaşım gibi toplumsal ihtiyaçları güvence altına almayı; kaynakları daha adil paylaşmayı gerektirir.
Küçülme yaklaşımı ile sosyalist ve komünist düşünce arasında güçlü teorik ve pratik bağlar vardır. Japon Marksist Kohei Saito gibi düşünürlerin çalışmalarıyla “küçülme komünizmi” olarak da anılan bu yönelim, üretimin amacını kâr birikiminden toplumsal ihtiyaçlara ve ekolojik sınırlara doğru değiştirmeyi hedefler. Bu bakımdan küçülme, antikapitalist bir programın parçası olduğu gibi sosyalist hedeflerle de doğrudan bütünleşebilir.
COP31’in gündemine almadığı temel soru, büyüme odaklı kapitalizmin nasıl aşılacağıdır. Ekososyalist küçülme bu soruya, üretimin niteliğini, ölçeğini ve amacını köklü biçimde değiştirerek yanıt verir. İklim krizinden çıkış, birkaç yeşil teknolojiye ya da yeni piyasa mekanizmalarına bırakılamaz. Bunun için enerji, gıda, ulaşım ve barınma sistemlerini kamusal yarar ve demokratik karar alma doğrultusunda dönüştürmek; üretim üzerindeki toplumsal denetimi güçlendirmek ve doğanın sınırlarını gözeten adil bir paylaşım düzeni kurmak gerekir. İnsanların ihtiyaçlarını ve doğanın devamlılığını kârın önüne koyan ekososyalist alternatif, COP31’in piyasa merkezli yaklaşımına karşı gerçek bir çıkış yolu sunuyor.
Kaynak
– BirGün Haber Merkezi, Yeşil bölge, kara mizah: Yeşil bölgede sermaye konuştu, 11.11.2026
– J. Luis Carpintero, Salud y cambio climático, Rebelión, 11/11/2026
