Solun yeni teorik açılımlara her zamankinden daha fazla ihtiyaç duyduğu bir dönemde, solun kimi kesimlerinde yenilenme arayışlarına hâlâ yıllardır tekrarlanan basmakalıp yargılarla karşılık veriliyor. Sol bileşenlerden birine mensup bir yazarın teorik yenilenmeyi savunanlara yönelik sözleri bunun çarpıcı bir örneğidir. Üstelik farklı düşünceleri teorik ve tarihsel argümanlarla tartışmak yerine, ağır sıfatlarla mahkûm etmek ideolojik mücadele sanılıyor. Şu sözler bu yaklaşımı açıkça ortaya koyuyor:
“Bugün akademi çevresinden çıkmış birçok, beynini ve ruhunu pazara sürmüş ‘filozof’ mahlaslı şarlatan sis üretiyor. ‘Yenilenme’ ve değişim adına eski burjuva ideologların tarihin çöplüğündeki […] molozlarını alıp ‘yenilik’ ya da ‘aşma’ diye sunuyorlar. Althusser onlardan biridir.”
Bu dil, aslında solda çok eski bir tartışma yönteminin devamıdır. Teorik bir görüşün karşısına başka bir teorik çözümleme ve tarihsel deneyimle çıkmak yerine, onu savunanları itibarsızlaştırmaya yönelik politik sıfatlara başvuruluyor. Böylece ideolojik mücadele, düşüncelerin çatışması olmaktan çıkıp kişilerin ve düşünürlerin mahkûm edilmesine dönüşüyor.
Oysa Marksizmin bugün karşı karşıya bulunduğu temel sorun, yüz yıl önceki polemiklerde kimin kime ne söylediğini yeniden keşfetmek değildir. Asıl mesele, son yüz yılın ve özellikle son kırk yılın muazzam tarihsel deneyimini Marksist yöntemle çözümleyebilmek ve değişen dünyanın yeni sorularına yeni cevaplar üretebilmektir.
Sovyet deneyiminden hangi dersleri çıkardık?
Sovyetler Birliği’nin dağılması, Berlin Duvarı’nın yıkılması, Doğu Avrupa’daki sosyalist rejimlerin çözülmesi ve Yugoslavya deneyiminin trajik biçimde sona ermesi, sosyalist hareket açısından sıradan tarihsel olaylar değildir. Bunlar, Marksistlerin üzerinde hâlâ düşünmesi gereken büyük tarihsel kırılmalardır.
Neden bazı sosyalizm deneyimleri çöktü? Aşırı merkezileşmenin, bürokratikleşmenin, parti ile devletin iç içe geçmesinin, siyasal demokrasinin sınırlandırılmasının ve ekonomik karar mekanizmalarının toplumdan uzaklaşmasının bu sonuçta nasıl bir rolü oldu?
Buna karşılık Çin ve Vietnam neden farklı yollar izleyerek ayakta kalabildi? Küba bugün neden kendi ekonomik ve toplumsal modelini değiştirme ve yenileme ihtiyacı duyuyor? Kürt özgürlük hareketi neden yaklaşık yarım yüzyıllık mücadele deneyiminin ardından stratejisinde köklü bir değişime yöneliyor?
Bu soruların cevabı yalnızca “Lenin ne demişti?” ya da “Stalin ne demişti?” sorularında bulunamaz. Elbette Lenin’i okumaya devam edeceğiz. Marx’ı ve Engels’i de okuyacağız. Ama onların eserlerini kutsal metinlere dönüştürerek değil, yöntemlerinden yararlanarak bugünün dünyasını anlamaya çalışacağız.
Çünkü teoriden teori üretmek, gerçek toplumsal süreçlerden koparıldığında diyalektik düşünce olmaktan çıkar ve skolastiğe dönüşür.
Marx ve Lenin de tarihsel insanlardı
“Değişmeyen tek şey değişimdir” sözü bütün sol için ciddi bir uyarı olmalıdır.
Marx ve Lenin’in büyüklüğü, söyledikleri her şeyin her dönemde doğru çıkmış olmasından kaynaklanmaz. Onlar da kendi çağlarının koşulları içinde düşündüler ve bazı öngörülerinde yanıldılar. Kapitalizmin gelişme dinamikleri, sosyalist devrimlerin yayılma olanakları ve sosyalizme geçiş süreçleri, sonraki tarihsel gelişmeler içinde çok daha karmaşık biçimler aldı.
Benzer bir değişim bugün Kürt hareketinde yaşanıyor. PKK’nın yaklaşık yarım yüzyıl sürdürdüğü silahlı mücadele, bağımsız Kürdistan hedefinin gerçekleşmediği tarihsel koşullarda farklı bir siyasal mücadele hattına yöneldi. Ulusların kendi kaderini tayin hakkının yalnızca ayrı bir ulus-devlet kurmak biçiminde yorumlanması da Kürt sorununun çözümündeki tek perspektif olmaktan çıktı. Demokratikleşme, eşit yurttaşlık, yerel demokrasi, kültürel ve dilsel haklar ile farklı halkların ortak siyasal yaşamının nasıl kurulacağı daha fazla öne çıktı.
Bu dönüşümü tartışabilir, eksiklerini ve çelişkilerini eleştirebiliriz. Ancak yaklaşık yarım yüzyıllık bir mücadeleden sonra ortaya çıkan stratejik değişimi, eski formülleri tekrarlayarak açıklayamayız. Diyalektik yöntem tam da somut koşulların değişimini ve bu değişimin siyasal strateji üzerindeki etkilerini incelemeyi gerektirir.
Bunu kabul etmek Marx’ı ya da Lenin’i küçültmez. Tam tersine, onların geliştirdiği eleştirel ve diyalektik yönteme sadık kalmanın gereğidir.
Daha büyük sorun, belirli bir tarihsel dönemin zorunluluklarından doğan politikaları evrensel sosyalizm modeli hâline getirmektir. Stalin döneminde giderek katılaşan aşırı merkeziyetçi, bürokratik ve otoriter yapı bunun en çarpıcı örneklerinden biridir. Sosyalizmin demokrasi, toplumsal katılım ve özgürleşme boyutlarının daraltılması, sonraki yıllarda sistemin yenilenme kapasitesini de büyük ölçüde zayıflattı.
Tarih bize bürokratik devletçiliğin tek başına sosyalizmi güvence altına alamadığını gösterdi. Sosyalizm adına yapılan ağır hataların bedelini de milyonlarca insan ödedi. Bu deneyimleri tartışmadan sosyalizmi yeniden inandırıcı bir toplumsal alternatif hâline getirmek mümkün değildir.
Yenilgi yalnızca komünist hareketin değildir
Üstelik tarihsel yenilgi yalnızca komünist hareketlerle sınırlı değildir.
Bernstein ve Kautsky ile şekillenen reformist gelenek ve daha sonra Avrupa’da güçlü bir siyasal akıma dönüşen sosyal demokrasi de kapitalizmi demokratikleştirerek aşamalı biçimde dönüştürme iddiasını büyük ölçüde kaybetmiştir. Özellikle neoliberal dönemde birçok sosyal demokrat parti, sistemi dönüştürmek yerine onun yönetimine ortak olmuş; özelleştirmeleri, finansallaşmayı ve sosyal devletin geriletilmesini kabullenmiştir.
Kürt özgürlük hareketinin deneyimi de başka bir açıdan yeniden değerlendirilmelidir. Uzun yıllar süren silahlı mücadelenin Kürt sorununa tek başına kalıcı bir siyasal çözüm getiremediği görüldü. Abdullah Öcalan’ın geliştirdiği yeni yaklaşım, bağımsız ulus-devlet hedefinden uzaklaşarak demokratik cumhuriyet, demokratik siyaset ve halkların birlikte yaşamı ekseninde farklı bir strateji öneriyor.
Bu yaklaşım elbette tartışılmaz değildir. Tam tersine, sonuçları ve sınırları eleştirel biçimde incelenmelidir. Fakat onu değerlendirmek için de geçmişin değişmez formülleri değil, bugünün somut koşulları esas alınmalıdır.
Dolayısıyla bugün sorun “Lenin mi Bernstein mı?”, “devrim mi reform mu?” ya da Kürt hareketinde “eski strateji mi yeni strateji mi?” biçimindeki karşıtlıkları donmuş kalıplarla tekrarlamak değildir. Komünist hareketin, sosyal demokrasinin ve ulusal özgürlük hareketlerinin deneyimlerini, başarılarını ve yenilgilerini eleştirel biçimde değerlendirmek gerekir.
Marksizmi korumanın yolu onu dondurmak değildir
Kapitalizm yüz elli yıl önceki kapitalizm değildir. İşçi sınıfının yapısı değişmiştir. Finans kapital küreselleşmiş, üretim uluslararası tedarik zincirlerine dağılmış, dijital platformlar ve yapay zekâ emek süreçlerini dönüştürmüş, ekolojik kriz insanlığın geleceğini tehdit eden temel çelişkilerden biri hâline gelmiştir. Kadınların, Kürtlerin, göçmenlerin, ezilen halkların; ırkçılığa, sömürgeciliğin mirasına ve farklı baskı biçimlerine karşı mücadelelerin toplumsal özgürleşmedeki yeri çok daha görünür hâle gelmiştir.
Bütün bunlardan sonra 21. yüzyılı yalnızca 20. yüzyılın kavramları ve siyasal reçeteleriyle açıklamaya çalışamayız.
Ama buradan Marx’ın geçersizleştiği sonucu da çıkmaz. Tam tersine, Marx’ın en değerli mirası bize hazır cevaplar bırakması değil, toplumsal gerçekliği tarihsel, eleştirel ve diyalektik biçimde incelemenin yöntemini geliştirmiş olmasıdır.
Bu nedenle Althusser’i de Gramsci’yi de başka Marksist düşünürleri de tartışabilir, eleştirebilir, bazı tezlerini reddedebiliriz. Aynı şekilde Öcalan’ın demokratik cumhuriyet tezini de tartışabilir ve eleştirebiliriz. Fakat bir düşünürü ya da siyasal tezi “şarlatan”, “çöplük”, “ihanet” gibi sözcüklerle mahkûm etmek teorik mücadele değildir. Bir teoriyi aşmanın yolu ona küfretmek değil, onun açıklayamadığını daha güçlü bir teoriyle açıklamaktır.
Bugün ihtiyacımız olan da budur.
Marx’ın, Engels’in ve Lenin’in eserlerini yanı başımızda tutalım; ama gözümüzü 21. yüzyılın gerçeklerinden ayırmayalım. Sovyetler Birliği’nin neden çöktüğünü, Çin ve Vietnam’ın neden farklı yollar izlediğini, Küba’nın neden değişim aradığını, Kürt hareketinin neden yeni bir stratejiye yöneldiğini; kapitalizmin, sınıfların, devletin ve emperyalizmin nasıl dönüştüğünü yeniden inceleyelim.
İşçi sınıfının değişen yapısını anlayalım; ekolojik krizin, kadınların özgürlük mücadelesinin, Kürt sorununun, göçün, ırkçılığın ve yeni sömürü biçimlerinin ortaya çıkardığı gerçek sorunlara gerçekçi politikalar üretelim.
Çünkü Marksizmi yaşatmanın yolu onu dondurmak değil, onun eleştirel ve devrimci yöntemini sürekli geliştirmektir.
Diyalektik bize hazır reçeteler sunmaz. Değişmeyen doğruları ezberletmez. Tam tersine, değişen koşullar içinde çelişkileri yeniden görmemizi ve somut gerçeklikten hareketle yeni yollar aramamızı sağlar.
Bu nedenle değişim Marksizm için bir tehdit değil, onun varlık nedenlerinden biridir.














