İran’da baskıcı rejimlere karşı direniş 73 yılı aşkın bir süredir sürüyor. “Jin, jiyan, azadî” direnişiyle sarsılan rejim, yeni isyanla birlikte yıkılmanın eşiğinde. ABD’nin başını çektiği küresel güçler de halkın özgürlük talebini fırsata çevirip, müdahaleye hazırlanıyor.
İran, stratejik konumu, enerji kaynakları ve ekonomik bağlantıları bağlamında hem Ortadoğu hem de tüm dünya için önemli bir konumda. Basra Körfezi ile Hazar Denizi arasında büyük bir köprü olması itibariyle hem bölgesel hem de küresel ticaret, enerji ve ulaşım hatlarının kavşak noktasını oluşturuyor.
Aynı zamanda dünya petrol ticaretinin yaklaşık yüzde 20’sinin geçtiği Hürmüz Boğazı’na hakim. Yine kuzey-güney ve doğu-batı ile Avrupa’dan Asya’ya uzanan ticaret koridorlarında kilit bir aktör durumunda. Batı dışındaki büyük ekonomilere sahip bazı ülkelerle önemli ilişkileri bulunuyor.
Ekonomiden teknoloji ve güvenliğe kadar birçok alanda ABD ile rekabet halinde olan Çin, söz konusu ülkelerden biri. Çin ile ilişkiler ve yapılan petrol ithalatı, İran’ın küresel pazarlardaki stratejik önemini de artırıyor.
İran, devasa petrol ve doğalgaz rezervlerine sahip bir ülke. Bu da bölgesel ve küresel enerji piyasalarındaki rolünü güçlendiriyor.
İran, aynı zamanda askeri ve siyasi bir aktör. Çevre ülkelerde belli bir etkiye sahip. Yakın dönemde Suriye üzerinden büyük bir etkisi bulunuyordu. ABD ve İsrail’in müdahalesi bu etkiyi kırdı. Ancak Irak, Lübnan ve Yemen gibi ülkelerde halen etkili.
Tüm bu özellikleriyle bölgedeki güç dengelerini şekillendiren bir noktada bulunan İran, yeni bir hak talepli isyan dalgasıyla karşı karşıya. Ekonomik kriz üzerine başlayan ve özgürlük talepli bir direnişen dönüşen eylemler sürüyor. Rejim karşıtı protestolarda milyonlarca kişi yer alıyor.
Ülkenin her vilayetine yayılan protestolara dönük rejimin tutumu ise aynı. Rejim güçleri şimdiye kadar yüzlerce kişiyi katletti. Kimi kuruluşlara göre bu sayı 2 bin 500’ün üzerinde.
İran’daki bu durum yeni değil; ülkedeki baskıcı rejim nedeniyle tarih boyunca birçok isyan ve ayaklanma yaşandı.
1950 yılı sonrası yaşanan tarihi dönemeç ve isyanları derledik.
1953: PETROL SAVAŞI
1951 yılında petrol rezervlerini “millileştirme” sözü üzerine yönetime gelen Muhammed Musaddık, batı destekli bir darbe ile 1953’e devrildi. Darbe, Amerikan ve İngiliz istihbarat servisleri tarafından organize edildi. Bu durum sonrası muhalefet güçlendi.
Şah Muhammed Rıza Pehlevi, 1953’teki darbe sonrası İran’a dönerek, ülkenin kontrolünü ele geçirdi. 60’ların sonlarına doğru baskı da gelir adaletsizliği de arttı. Kırsal kesimler daha da yoksullaştı. Pehlevi’nin otoriter yönetimine karşı kitlesel eylemler başladı. Eylemler ve grevler üzerine ülkede sıkıyönetim ilan edildi.
1979: ŞAH DEVRİLDİ
1978–79’da ülke genelinde kitlesel protestolar başladı. ABD destekli Pehlevi, 16 Ocak 1979’da ülkeyi terk etmek zorunda kaldı.
Liberal, sol ve İslami grupların ortak mücadelesiyle Pehlevi dönemine son verildi. 1 Nisan’da İran İslam Cumhuriyeti’nin kuruluşu ilan edildi ve Ayetullah Humeynî yönetimin başına geçti. Ülke, İslam hukuku ve Şiî mezhebi görüşlerini esas alan İslam Cumhuriyeti’ne dönüştü.
Kısa bir süre sonra liberaller, solcular, ılımlı Müslümanlar ve muhalif grupları tasfiye edildi. Birçok muhalif ya tutuklandı ya idam edildi ya da sürgüne gitmek zorunda kaldı.
Kasım 1979’da Tahran’daki ABD Büyükelçiliği protestocular tarafından ele geçirildi. Amerikalılar 444 gün içeride rehin tutuldu.
52 rehine, Ocak 1981’de serbest bırakıldı. Büyükelçilikten kaçan 6 Amerikalı da film yapımcısı kılığına giren bir ekip tarafından İran’dan gizlice çıkarıldı.
1979’da ortaya çıkan değişim umudu, ilerleyen süreçte giderek yerini umutsuzluğa bıraktı.
1980-1988: İRAN-IRAK SAVAŞI
Ortadoğu’nun en uzun ve en yıkıcı savaşlarından biri yaşandı.
Toprak anlaşmazlığı ve mezhep çatışmaları üzerine İran ve Irak arasında 8 yıl devam eden bir savaş yaşandı. 22 Eylül 1980’da başlayan savaş 20 Ağustos 1988’e kadar devam etti.
Kimyasal silahların kullanıldığı ve şehirlerin bombalandığı savaşta taklaşık 1 milyon kişi yaşamını yitirdi ve yaralandı.
ABD, Basra Körfezi’ndeki petrol tankerleri için bölgeye savaş gemileri konuşlandırdı.
ABD, Irak’da da gizliden mali, silah ve istihbarat desteği sağladı.
1988: ABD, İRAN YOLCU UÇAĞINI DÜŞÜRDÜ
Amerikan savaş gemisi, 3 Temmuz’da Basra Körfezi’nde İran Hava Yolları’na ait bir uçağı düşürdü. Uçaktaki 290 kişi hayatını kaybetti.
ABD, yolcu uçağının savaş uçağı sanıldığını ileri sürdü. Ancak yaşamlarını yitirenlerin çoğu Mekke’ye giden hacı adaylarından oluşuyordu.
2000 SONRASI: NÜKLEER SUÇLAMASI VE YAPTIRIMLAR
ABD’nin İran’ı hedef alan açıklama ve uygulamaları sonraki süreçte de devam etti.
Dönemin ABD Başkanı George W. Bush, Amerikan Kongresi’nde ulusa seslendiği konuşmasında İran’ı, Irak ve Kuzey Kore ile birlikte “şer ekseninin” parçası olarak nitelendirdi.
ABD, 2002 yılında ise İran’ı nükleer silah geliştirmek için gizli bir program yürütmekle suçladı.
İran, bu suçlamayı reddetti.
Bu suçlama günümüzdeki saldırılara da gerekçe yapılıyor. Birleşmiş Milletler’in (BM) nükleer denetçilerin bölgede araştırmalar yapmalarına zaman zaman izin verildi.
BM, ABD ve Avrupa Birliği, İran’ın eski Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinejad ve hükümete karşı kimi yaptırımlar uyguladı.
İran Riyali, ağır yaptırımlar sonrası ABD Doları karşısında değerinin üçte ikisini yitirdi.
2009: SEÇİM HİLELERİNE KARŞI PROTESTOLAR
12 Haziran 2009’da yapılan cumhurbaşkanlığı seçimleri sonrası ülkede gergilik arttı. Mahmud Ahmedinejad’ın seçimleri kazandığının açıklanmasının ardından seçim hileleri ve usulsüzlükler gündeme geldi.
Reformist aday Mir Hossein Musavi ve Mehdi Karroubi destekçileri sonuçları kabul etmedi.
“Oyum nerede?” ve “Yeşil” renk temasıyla gösteriler başladı.
Yüzbinler, şeffaf bir seçim, siyasi özgürlük ve adalet talepleriyle sokaklarda protestolara başladı.
İran’ın birçok şehrine yayılan protestolarda yüzlerce kişi katledildi.
20 Haziran’da Neda Agha-Soltan adlı genç kadın protestolar sırasında vurularak öldürüldü. Bu olay protestoların sembolü haline geldi.
2013: İLK DÜZEY GÖRÜŞME
İran’da 2013 yılında cumhurbaşkanı değişti, Hasan Ruhani göreve geldi.
ABD Başkanı Barack Obama ile Ruhani telefonla görüştü. 2015’te nükleer program konusunda uzun vadeli bir anlaşma imzalandı.
İran, anlaşma doğrulusunda ekonomik yaptırımların kaldırılması karşılığında nükleer faaliyetlerini sınırlandıracak, denetçilerin ülkeye girişine izin vermeyi kabul edecekti.
ABD Başkanı Donald Trump, Mayıs 2018’de nükleer anlaşmadan çekildi.
Sonrasında ABD-İran arasındaki ilişkiler kötüleşti. 20 Haziran’da İran, Hürmüz Boğazı üzerinde ABD’ye ait bir askeri insansız hava aracını (İHA) düşürdü. Bu durum ilişkilerdeki gerginliği daha da arttırdı.
2019: EKONOMİK KRİZ PROTESTOLARI
İran’da en kitlesel toplumsal olaylarından biri patlak verdi.
Yaptırımlar nedeniyle ülke ekonomisi büyük bir darbe aldı. Yüksek enflasyon ve yaşam maliyetindeki artış, işsizlik ve gelir adaletsizliği gibi sorunlar halkın yaşam standartlarını zorlaştırdı.
15 Kasım’da benzine yüzde 200–300 oranında yapılan zam bardağı taşıran nokta oldu.
Protestolar, 100’den fazla şehir ve kasabaya yayıldı.
Ekonomik taleplerle kısa bir sürede rejim karşıtı bir direnişe dönüştü.
Protestoların bastırılması için ülke çapında internet kapatıldı. Rejim saldırıları nedeniyle, bağımsız insan hakları örgütlerine göre yüzlerce kişi hayatını kaybetti ve binlerce kişi tutuklandı.
2020: KASIM SÜLEYMANİ SUİKASTİ
İran’nın en etkili askeri figürlerinden biri olan ve Kudüs Gücü Komutanı olan Kasım Süleymani, 3 Ocak 2020’de ABD’nin İHA saldırısıyla öldürüldü.
İran’dan “şiddetli intikam” yanıtı geldi.
2021-2022: YENİDEN GÖRÜŞME
ABD’deki başkan değişikliği nükleer konusunda yeniden bir temas sağladı. ABD Başkanı Joe Biden, “nükleer anlaşmaya sıkı şekilde uyması” şartıyla nükleer anlaşmaya yeniden katılacağını ve yaptırımları kaldıracağını açıkladı. İbrahim Reisi’nin ülkenin yeni cumhurbaşkanı seçilmesinin ardından nükleer görüşmeler durdu.
2022: ‘JIN, JIYAN, AZADÎ’ İSYANI
2022, ülke tarihine damga vuran bir yıl oldu. 22 yaşındaki Seqizli Kürt kadın Jîna Emînî (Mahsa Amini), akrabalarını ziyaret etmek için gittiği Tahran’a 13 Eylül 2022’de “ahlak polisi” olarak bilinen Gaşt e İrşad tarafından gözaltına alındı.
Gözaltına, “başörtüsü kurallara uymadığı” gerekçesi gösterildi. 3 gün sonra, 16 Eylül’de Emînî’nin hayatını kaybettiği açıklandı.
Emînî’nin cenaze törenine binlerce kişi katıldı. Emînî’nin katledilmesi, yeni bir isyanın fitilini ateşledi: Jin, jiyan, azadî.
Yüzbinler günlerce rejim güçlerine karşı direndi. Özellikle Rojhilat Kürdistan’da kitlesel eylemler gerçekleşti. Özgürlük ve rejim değişikliği talebiyle alanlara çıkanlara karşı rejimin tepkisi, geçmişe olduğu gibi oldu.
Resmi rakamlar açıklanmasa da, protestolar sırasında 500’den fazla kişi katledildi, en az 110 kişi idam edildi, en az 60 bin kişi tutuklandı.
Tarihe “jin, jiyan, azadî” direnişi olarak geçen protesto eylemleri, İran’la sınırlı kalmadı tüm dünyaya etkiledi. Kürdistan başta olmak üzere dünyanın birçok ülkesinden İran’daki direnişçilere destek eylemleri düzenlendi.
İran’da ve farklı ülkelerdeki kadın sporcular da bu direnişe katıldı. Sporcular, başörtüsüyle katılması zorunlu olan spor müsabakalarına başörtüsüz çıktı.
Sonraki süreçte de bu protesto eylemleri gerekçe gösterilerek çok sayıda kişi ya idam edildi ya da tutuklandı.
Eylemlere kadınlar öncülük etti. Rejim güçlerinin birincil hedefi de kadınlar oldu. Birçok kadının gözleri hedef alındı. Kadınlar, saldırılar nedeniyle gözlerini kaybetti.
2023-2025: İRAN-İSRAİL SAVAŞI
2023 yılının Eylül ayında İran’da cezaevindeki 5 ABD vatandaşı serbest bırakıldı.
Aynı yılın 7 Ekim’inde İran’ın desteklediği Hamas, İsrail’i hedef aldı. Binden fazla kişi saldırılarda hayatını kaybetti ve 251 kişi rehin alındı.
Suriye’nin başkenti Şam’da 1 Nisan 2024’te İran’ın konsolosluk binası hedef alındı ve aralarında generallerin de olduğu 7 askeri danışman öldü.
İran, bu durumdan İsrail’i suçladı ve ilk doğrudan saldırısını başlattı.
ABD ve uluslararası güçler, füzelere karşı İsrail’e yardım etti.
İsrail de İran destekli Hamas ve Hizbullah’ın liderlerine suikastlar düzenledi. Ayrıca İran’daki füze sistemlerini hedef alan saldırılar düzenledi.
İsrail, 2025 yılında da saldırılarını sürdürdü, askeri ve nükleer tesislerine geniş çaplı saldırılar düzenledi. Birçok üst düzey komutan ve bilim insanı bu saldırılarda hayatını kaybetti.
İran da İsrail hedeflerine füze ve İHA saldırılarıyla karşılık verdi.
ABD, İran’ın üç nükleer tesisine hava saldırıları düzenledi.
12 gün süren savaşın ardından ateşkes sağlandı.
2025: DİRENİŞ SÜRÜYOR
28 Aralık’ta Tahran çarşısında ekonomik krize karşı yeni bir isyan dalgası gelişi. Genel grev ve protestolar giderek büyüyor.
Protesto eylemleri 31 eyaletin tamamına yayılmış durumda.
Direnişçiler, Ayetullah Ali Hamaney yönetiminin son bulmasını istiyor.
İnternet kesintisinde kaynaklı bölgeden sağlıklı bilgiler alınamıyor. Ancak rejim güçlerinin saldırısı nedeniyle binlerce protestocunun hayatını kaybettiği ve 10 binden fazla kişinin tutuklandığı belirtiliyor.
Kim insan hakları kaynaklarına göre 2 bin 500’ü aşkın kişi hayatını kaybetti. Buna rağmen protestocular geri adım atmıyor.
Uluslararası güçler de bu durumu fırsat bilip, ülkeye müdahaleye sinyalleri veriyor. ABD Başkanı Donald Trump, İran’a müdahale etmek için “çok güçlü seçenekleri” değerlendirdiğini açıkladı.
MA / Azad Altay
