İran’da ekonomi kriz nedeniyle başlattığı protestolar devam ederken ABD de İran üzerindeki ekonomik baskıyı artırmak amacıyla İran ile ticaret yapan ülkelere yüzde 25 ek gümrük vergisi getirdi. İran’la ticaret hacmi 2024’te 5,6 milyar dolara ulaşan Türkiye’yi olumsuz etkileyecek bu kararı değerlendiren Ekonomist İlhan Döğüş, ABD Başkanı Donald Trump’un göreve geldiği ilk dönemde de ek gümrük vergileri getirdiğini hatırlattı. ABD’nin başta Çin, Meksika, Kanada ve Avrupa ülkeleri olmak üzere getirdiği gümrük vergilerinin bazı iktisatçılar tarafından ABD’nin bu vergilerle yerli üretimi destekleme hedefi taşıdığı şeklinde yorumladığını belirte Döğüş, “Hayır, ABD’nin yeniden sanayileşme gibi bir hedefi en azından kısa vadede yok. Çünkü ABD aslında ithalat yaparak içeride ücretleri baskılıyordu” dedi.
Ticareti, kendi para birimi dolarla yapan ABD’nin kur riskini maruz kalmadığını ifade eden Döğüş, bundan dolayı diğer ülkeler gibi döviz kuru yükselmesiyle karşılaşma sorunu olmadığını vurgulayan Döğüş, “Dolayısıyla ABD, istediği kadar ithalat yapabilir ve bu ithalat ABD işçi sınıfının ticaretini baskılamaya yaradığı sürece uygulanmaya devam edecektir” ifadelerini kullandı.
‘PAZARLIK GÜCÜNÜ ARTIRIYOR’
Gümrük vergileri oranının artırılmasını bir ekonomik mantaliteye uymadığını ifade eden Döğüş, ABD’nin Çin’e ek gümrük vergilerini peş peşe 200, yüzde 25 ve yüzde 130 olarak artırdığını hatırlatarak, “Dolayısıyla böyle bir ticaret politikası ve yerli sanayi destekleme politikası olmaz. Ayrıca günü birlik değişen oranların hesaplanması da bir ekonomik mantaliteye oturmuyordu. Dolayısıyla ben şunu söylüyordum: Trump bu gümrük vergilerini ülkeler ile ekonomik konular dışında yaptığı pazarlıklarda, pazarlık gücünü arttırmak üzere kullandığı bir enstrüman olarak değerlendirmiştim. Ki, zaten Japonya’yla olsun, başka ülkelerle olsun diğer koparmak istediği mevzuları kopardıktan tamam diyerek, gümrük vergisini indiriyorum dedi. Çin de dahil olmak üzere” diye konuştu.
ABD’nin ek vergilerle İran’ı yalnızlaştırma sürecini güçlendirmek için bunu İran’ın önüne koyduğunu, bu vergileri de İran’la ticareti ettiren ülkelerin önüne koz olarak kullandığını belirten Döğüş, bunun etkisine dair kuşkularını dile getirdi.
‘TÜRKİYE’NIN DOĞALGAZININ YÜZDE 10’U İRAN’DAN GELİYOR’
Türkiye’nin kullanılan doğalgazın yüzde 40’ının Rusya’dan, yüzde 20’sinin Azerbaycan’dan, yüzde 10’u da İran’dan ithal ettiğini hatırlatan Döğüş, “Dolayısıyla İran doğalgaz ithalatında küçümsenecek bir parça değil. Eğer Türkiye bu tehdide boyun eğer ve İran’la ticaretini keserse bu yüzde 10 doğalgaz ithalatını başka bir ülkeden temin etmek, telafi etmek durumunda. Bunu şu anda İran’dan aldığı kadar ucuza yapacak mı? Bu bir soru işaret. Bir diğeri, Azerbaycan’dan Rusya’dan almaya kalktığında ise Azerbaycan ve Rusya’da Türkiye’nin zor durumda olduğunu bildiği için İran’dan aldığı fiyatın üzerinde fiyat koyabilir. Çünkü o zaman Türkiye’nin pazarlık gücü çok kalmıyor” diye belirtti.
Türkiye’nin İran’dan dolayı yaşayacağı doğalgaz ihracı kaybının diğer ülkelerden temin etme yoluna gitmesi durumunda, yüksek bir fiyatla karşılaşabileceğini vurgulayan Döğüş, “Eğer böyle bir senaryo gerçekleşirse; Türkiye’nin enerji maliyeti artabilir. Aynı zamanda Türkiye’nin İran’a yaptığı ihracat da var. O da yaklaşık 2,5 milyar dolar civarında. Peki, Türkiye bu ihracatını İran’a yapmazsa kime yapabilir? Alternatifi var mı ve ne ihraç ediyor? Baktığımızda Türkiye İran’a genelde bakır, alüminyum, demir, çelik gibi madenler bir de makine ihraç ediyor. Peki, bunu İran dışında kime satabilir? Aynı fiyat düzeyinde almaya imkânı olan ve ihtiyacı olan ülke var mı? Bu da başka bir soru işaretidir” şeklinde konuştu.
‘İHRACAT KAYBI 2,5 MİLYAR DOLAR OLUR’
Trump’ın kararıyla Türkiye’nin yaşayacağı olası kayba işaret eden Döğüş, şöyle devam etti: “Bu ihracat gelir kaybı yaklaşık 2,5 milyar dolar olacak. Çünkü İran’a yapılan ihracat miktarı budur. Bunu yapamadığınız zaman cari açığınız artacak. Çünkü ihracatınız düşüyor ve cari açığın artmasının Türkiye ekonomisi üzerinde bazı olumsuz etkileri var. Bunu telafi edecek alternatifler bulmak zorunda. Bu kadar malı satacağınız Türkiye ve İran kadar büyük başka ekonomi var mı? Şuan için bunun olduğunu düşünmüyorum.”
‘AMERİKA’YA İHRACI ETKİLER’
Türkiye’nin İran’la ticareti kesmesi durumunda Amerika’ya ihraç ettiği ürünlerin ek gümrük vergileri nedeniyle fiyatlarının yüzde 25 olarak artacağı için Amerika piyasasında alıcı bulamayacağını dile getiren Döğüş, şöyle devam etti: “Türkiye, Amerika’ya yaklaşık 16,5 milyar dolar civarında ihracat yapıyor. Bu da toplam ihracatın yüzde 6’sına denk geliyor. Bu küçük bir rakam değil. Zaten en çok ihracat yaptığı ülke Almanya, onun payı yüzde 8 ve ABD ikinci sırada geliyor. ABD’ye makine ve teçhizat gibi ürünler ihraç eden Türkiye’nin, ABD’ye sattığı bu ürünlere uygulanacak gümrük vergisi nedeniyle talep düşerse, ihracat geliri de azalır. Türkiye, talep düşüşü karşısında fiyatı yüzde 25 artırmak zorunda kalır ve bu da Amerika’dan elde ettiği ihracat gelirini düşürür.”
MA / Ömer Güngör
