İran’daki protestoların sadece ekonomik krizden kaynaklanmadığının altını çizen gazeteci Mehdi Dehdavi, halkın on yıllardır devam eden değişim talebine seçim seçimler üzerinden sergilenen bir kukla oyunuyla yanıt verildiğini belirterek, “Artık insanlar yönetimin temellerinde köklü bir değişim talep ediyor” dedi.
İran, 2025 son günlerine ülkede başlayan ekonomik talepli protestolarla girdi. Tahran Çarşısı’nın esnafının tepkisinin kısa sürede ülkenin geneline yayılarak, demokrasi, özgürlük ve rejimin değişikliği talebine evrildi. Bu taleplerin “Diktatöre ölüm”, “Hameney benim liderim değil”, “Azadî, azadî, azadî”, “Jin, jiyan, azadî” sloganlarında yansımasını bulduğu protestolara rejimin yanıtı yine şiddetle bastırma yöntemi oldu. Rejimin güçlerinin şiddetinin daha da kitleselleştirdiği gösterilerde, 100’e yakın kişinin hayatını kaybettiği, yüzlercesinin de yaralandığı, binlercesinin de gözaltına alınıp tutuklandığı belirtiliyor.
İran’da yaşayan gazeteci Mehdi Dehnavi, yakından takip ettiği gelişmeleri Mezopotamya Ajansı’na (MA) değerlendirdi. Protestoların sadece ekonomik krizden kaynaklanmadığını ifade eden Dehnavi, ülkenin birden fazla kriz ve megakrizle karşı karşı olduğunu ifade ederek, “Ülkede yaşayan farklı uluslar, yönetim biçimiyle ilgili yapısal sorunlar yaşıyor. Kadınlar cinsiyet temelli ayrımcılık nedeniyle kendi özgün sorunlarına sahip; gayri resmî dinlere mensup olanlar ve hatta Sünni Müslümanlar bile devletle sorun yaşıyor” ifadelerini kullandı.
‘İRAN HALKI YÖNETİMDEN BIKTI’
Ekonominin son derece kritik ve protestoların motivasyonunu oluşturduğunu dile getiren Dehnavi, hükümetin ise bu koşulları iyileştirecek kapasitede olmadığını, bu nedenle ülkede her birkaç yılda bir ciddi protestoların yaşandığını söyledi. Dehnavi, “Halk, yıllardır süren devletin maceracı politikalarından, komşu ülkelerin iç işlerine müdahalelerinden, bölgesel hırslarından ve benzeri uygulamalarından bıkmış durumda. On yıllar boyunca bu yaklaşımları reforme etmeye çalıştılar; ancak her seferinde hükümet onları seçimler üzerinden sergilenen bir kukla oyunuyla aldattı. Artık insanlar yönetimin temellerinde köklü bir değişim talep ediyor” diye konuştu.
KÜRTLER VE BELLUCLARIN DURUMU
Eylemlerde, Kürtlerin ve Belucların demokratik taleplerle önde yer aldığını, bunun nedeninin bu iki halkın İslam Cumhuriyeti’nden önce dahil sürekli yapısal ayrımcılığa maruz kalması olduğunu vurgulayan Dehnavi, bundan dolayı rejim güçlerinin bu etnik kimliklerin yoğun yaşadığı Rojhilat ile Sistan ve Belucistan’daki eylemlere sert müdahalelerde bulunduğunu kaydetti. Dehnavi, “Her iki halkın da bölgeleri yoğun biçimde güvenlikleştirilmiştir ve bu nedenle devletler protestoları bastırırken çok daha sert ve ölümcül yöntemlere başvurmuştur. Bastırmaların ardından gelen yargısız infazlar, tutuklamalar ve idamlar da İran’ın diğer bölgelerine kıyasla çok daha ağır olmuştur” diye belirtti.
‘KÜRTLER CEPHEDE YALNIZ BIRAKILDI’
Saçları açık olduğu için rejim güçleri tarafından katledilen Jina Eminî için başlatılan “Jin, jiyan, azdî” eylemlerinde yalnız bırakılan 7 Kürt partisinin gelişmelerin yönünün netleşmesinden sonra ortak tutum belgesini açıkladığını hatırlatan Dehnavi, “Çünkü ‘Jin, jiyan, azadî’ protestolarında neredeyse cephede yalnız bırakıldılar; bu kez merkez için yeniden kendilerini feda etmemeliydiler. Benim de dâhil olduğum pek çok çağrıda, Kürdistan’ın protestolara katılmaması, önce merkezin Kürdistan’ı yine bir top yemi ve kurban hâline getirmeyeceğinden emin olunması gerektiği dile getirildi. Ancak birkaç gün sonra, merkezdeki taleplerin niteliği daha netleştiğinde, Kürt partileri stratejik bir adım atarak yalnızca genel grev çağrısı yaptı. Bunun nedeni, Zagros hattındaki Kürt bölgelerinde protestoların İran’ın merkezine kıyasla çok daha sert biçimde bastırılmasıdır” şeklinde konuştu.
‘VAHŞİ BASKI KAPASİTESİNİ YİTİRDİ’
İran önünde eylemleri kanlı bir şekilde bastırma ya da demokratikleşme seçeneklerinin bulunduğunu ifade eden Dehlevi, ülkenin geçmişteki protestoları bastırmada kullandığı vahşi baskı kapasitesini yitirdiğini belirterek, “Bunun bir nedeni, baskı aygıtlarının bile ağır ekonomik baskı altında olmasıdır. Ayrıca rejimin askeri güçleri, protestocuların dile getirdiği taleplerin kendi talepleriyle örtüştüğünü görmesi ve eskisi kadar göstericileri öldürmeye istekli olmamasıdır. Bu, baskı aygıtında bir çözülmenin işaretidir. Diğer bir neden ise 12 günlük savaşın sonuçları ve Trump’ın protestoculara açık desteği ile Ali Hamaney ve İran hükümetini göstericileri öldürmemeleri konusunda uyarmasıdır. Buna iki faktör daha eklenmektedir: İsrail’in İran’a karşı son derece başarılı bir 12 günlük askerî ve istihbarî savaş yürütmesinin ardından İran’daki durumu takıntılı biçimde izliyor olması, askerî-siyasi liderleri mutlak savunma pozisyonuna itmesidir. Ayrıca ABD’nin Karakas’taki özel operasyonu ve Venezuela devlet başkanının gece yarısı tutuklanması da başka bir neden.”
ROJHİLAT’TA DİRENİŞ FELSEFESİ
Protestoların Rojhilat’taki seyrine dikkati çekerek gözlemlerini aktaran Dehnavi, şunları aktardı: “Bir gözlemci olarak benim dikkatimi çeken şey, İran Kürdistanı’ndaki anlam üretme gücüdür. Örneğin 1979 devrimi sırasında ve sonrasında Kürt şehirleri çok güçlü direniş sembolleri yarattı: Merivan halkının şehri boşaltarak yürüyüş yapması, Senendec’in direnişi ya da İslam Cumhuriyeti seçimlerinin boykot edilmesi gibi. ‘Jin, jiyan, azadî’ ayaklanmasında Saqqez’in ayaklanmanın başlangıç noktası olması, Uşnaviye’nin protestocuların eline geçmesi ve Cavanrud’un tarihsel direnişi harekete anlam ve semboller kazandırdı. Mevcut ayaklanmada ise Malekşahi ve Abadanan benzer bir rol oynuyor, bunlar İran’ın merkezi ve diğer bölgelerinde (Belucistan hariç) çok daha az görülen olgulardır. Bunların tesadüf olması mümkün değil. Direniş felsefesi ve sürekliliği İran Kürdistanı’nın her hücresine işlemiştir ve bana göre hedefe ulaşılana kadar bu ateş asla sönmeyecektir.”
‘ÇÖZÜM FEDERAL SİSTEM’
Ülkedeki çok etnikli ve dinli yapıya işaret ederek, sorunların sadece demokrasiyle çözülmeyeceğini belirten Dehnavi, şöyle devam etti: “İran çok uluslu bir ülkedir. Kâğıt üzerinde demokrasi İran’ı yönetmenin en iyi yoludur; ancak oradaki demokrasinin kendine özgü hassasiyetleri ve gereklilikleri vardır. Etnik grupların korunması, dillerinin, kültürlerinin ve geleneklerinin güvence altına alınması gerekir. Bunlar yalnızca çoğunluk oyuna dayalı bir demokrasiyle garanti edilemez. Bu gruplar azınlıktır ya da azınlık hâline getirilmiştir; dolayısıyla demokratik bir sistemde bile çoğunluğun talepleri onlara dayatılabilir. Bu nedenle yönetim biçimi son derece önemlidir ve ben şahsen parlamenter bir federal sistemin ülkenin her köşesinin haklarını güvence altına alabileceğine inanıyorum. Ancak şu aşamada hem rejim yanlısı hem de rejim karşıtı bazı siyasi gruplar federalizme şiddetle karşı çıkmakla kalmıyor, hatta demokratik bile olmayan bir siyasi sistem öneriyor. Bu nedenle en azından şimdilik İran’ın demokratikleşmesine dair net bir ufuk görünmüyor.”
ÖZERKLİK TALEBİ
Rojhilat Kürtlerinin yıllardır savunduğu özerk yönetimde ısrar etmesi gerektiğini söyleyen Dehnavi, “Kürtler açısından en rasyonel yol, İslam Cumhuriyeti’nden önce de talep ettikleri gibi, İran için demokrasi ve Kürdistan için özerklik ya da federalizmi savunmaya devam etmektir. İlam eyaletine Tahran’dan bir heyet gönderileceğine dair haberler var; ancak bunun son derece yüzeysel adımlar olduğu ve gerçek bir işlevinin bulunmadığı anlaşılmalıdır. Bunlar, insanların daha geniş çaplı bir değişim yaratma konusundaki zihniyetini etkilemeyecektir” diye ekledi.
MA / Berivan Kutlu
