Katalonya, İspanya’daki 17 özerk bölgeden biri. İberya yarımadasının kuzeydoğusunda yer alıyor; Barselona, Girona, Lleida ve Tarragona kentlerinden oluşuyor. Tıpkı Kürtler gibi Katalanlar da uzun yıllar dil ve kimlik mücadelesi verdi. Bu mücadele, Katalanlara eğitimden sağlığa geniş bir özeklik sağladı.
FRANCO DÖNEMİ
İspanya’nın en zengin bölgelerinden biri olan Katalonya, 1137’e kadar özerk yapısını korudu. Aragon ve Kastilya taçlarının birleşmesinin ardından İspanya’nın bir parçası haline geldi. İspanya’nın toprak bütünlüğünü tesis ettiği 1515 yılından bu yana Katalonya’nın da özerklik çerçevesi sürekli değişti. Katalanlar, 15 ve 18’inci yüzyıllarda özerkliklerini korusa da, İspanya’da uygulamaya konulan monarşi yönetimiyle sonrası yasaklarla karşı karşıya kaldı. Katalan Ceza Kanunu’nun uygulanmasına son verildi, Katalanca eğitimde yasaklandı, Katalan parasının kullanmı yasaklandı.
1931 yılında monarşi yerine cumhuriyet rejimine geçildi. Katalonya, aynı yıl bağımsızlık ilan etti. Yeni rejimin özerklik taahhüdü sonrası bu talepten vazgeçildi. Özerklik, anayasada koruma altına alındı. Ancak 4 yıl sonra yaşanan iç çatışmalar sonrası Francisco Franco’nun savaşı kazanmasıyla birlikte ülkede “diktatörlük” ilan edildi. Katalonya’nın özerkliği ortadan kaldırıldı ve yeni uygulamalar devreye konuldu:
* Eğitim, edebiyat, tiyatro, radyo, sinemaların yanı sıra telefon konuşmalarında dahi Katalanca yasaklandı. Resmi belgelerin Kastilya (İspanyolca) olması yönünde karar alındı.
* Reklam, iş ve yol işaretleri yeniden yazıldı.
* Barselona’daki Katalonya Meydanı’nın ismi İspanyol Meydanı olarak değiştirildi.
* Çocukların Kastilya isimleri altında vaftiz edilmesi zorunluluğu getirildi.
* Kastilya resmi dil ilan edildi.
* Katalonya’daki özerk kurumlar kapatıldı.
Franco’nun 1975’te ölmesinin ardından başa gelen yeni yönetim, toplumda yükselen itirazlara karşı bazı iyileştirmeler gerçekleştirdi. Ancak itirazlar devam etti. Grevler sonucu 6 Aralık 1978’te yeni anayasa kabul edildi.
YENİDEN ÖZERKLİK TANINDI
“Geçiş süreci anayasası” olarak tanımlanan anayasa, bütün halkların haklarını, kültür ve geleneklerini, dillerinin ve kurumlarını kullanılmasını güvence altına almak olarak tanımlandı. Ayrıca ulusal toplulukların ve bölgelerin özerklik haklarını, aralarındaki dayanışmayı tanımak ve güvence altına almak olarak tanımlandı. Bölgesel birimlere farklı ölçülerde siyasi özerklik tanındı.
* Geçiş sürecinin birinci aşamasında (1979-1981), özerklik statüsü sadece tarihsel topluluklara verildi. Bu aşamada 1981 Özerklik Antlaşması imzalandı. Böylece özerklik haritası ve her topluluğun özerklik rotası belirlendi.
* İkinci aşamada (1981-1992), özerk topluluk sayısı tedrici olarak 17’ye çıktı. Bu süreç anayasanın kurduğu değişik yöntem ve süreçlerle yürütüldü.
* Üçüncü aşamada, 1992 Özerklik Antlaşması imzalandı. Bu dönemde İspanya Senatosu’nun bölgesel niteliğini güçlendirmek için senatonun yapısında değişikliklere gidildi ve 1994’te senatörleri ve özerk topluluk temsilcilerini bir araya getiren “Özerk Topluluklar Genel Komisyonu” oluşturuldu.
Katalonya’nın özerkliğinin kabul edilmesi sonrası kimi yasal düzenlemeler de yapıldı:
* Katalonya’nın dili Katalanca’dır.
* Özerk Hükümet, İspanyolca ve Katalancanın öğrenimini sağlamak için, bunların hayatta ve resmi biçimde kullanılmalarını güvence altına alıp, bu amaçla bunların tam eşitliğini sağlamak durumundadır.
* Katalonya Parlamentosu’ndaki temsilciler Katalan ya da İspanyolca dilini kullanabilmekte, yasalar hem Katalanca hem de İspanyolca basılmak zorundadır. Bu yasa, Katalonya’da idari tüm işlemlerde Katalanca kullanılmasını zorunlu kılmaktadır.
* Katalan halkın yöneticilerle veya mahkemelerle olan iletişimlerinde Katalanca veya İspanyolca kullanabilme hakları vardır.
Resmi ya da özel ilanlarda Katalanca kullanılmaya başlanırken, öğretmenlerin ve üniversite öğretim görevlilerine iki dili bilme zorunluluğu getirildi. Ayrıca bu süreçte şunlar yaşandı:
* Katalonya, 2006’da uygulamaya konulan bir dizi reformun ardından idari ve mali özerklik kazandı.
* Şubat 2006’da Katalonya Parlamentosu, yerel anayasa taslağına “Katalonya bir ulustur” ibaresi koydu ve onayladı.
BAĞIMSIZLIK İLANI
Ancak 2010 yılında, 2006 yılında idari ve mali konularda verilen yetki ve ayrıcalıklar daraltıldı. Katalanların İspanya içinde bir millet olarak tanınamayacağına karar verildi. Katalonya’daki bağımsızlık eğilimin yükselmesi ardından Katalonya Parlamentosu, Ocak 2013’te Katalonya’nın siyasal bir varlık olarak kabulüne ilişkin bağımsızlık referandumunu içeren deklarasyonu onayladı.
İspanya Hükümeti, Katalan deklarasyonunu Anayasa Mahkemesi’ne taşıdı. Mahkeme, deklarasyonu anayasaya aykırı bularak, askıya aldı. Katalonya Parlamentosu, Eylül 2017’de Katalonya’nın bağımsızlığı konusunda referandum düzenlenmesine imkan veren bir yasa çıkardı. Anayasa Mahkemesi, referandumu askıya alma kararı alırken, İspanya Hükümeti de polis müdahalesiyle referandumu engelleme girişiminde bulundu.
Tüm engellemelere rağmen 1 Ekim’ 2017’de referandum yapıldı. Katalonya Özerk Yönetim Parlamentosu, 27 Ekim 2017’de “açıklanması ertelenen tek taraflı bağımsızlık deklarasyonunu” kabul etti. Aynı gün Katalonya’nın özerk hakları geçici olarak merkezi hükümete devredildi. 9 Katalan siyasetçi “isyana teşvik” suçlamasıyla tutuklandı, 9-13 yılları arasında hapis cezasına çarptırıldı. Eski Katalonya Özerk Hükümet Başkanı Carles Puigdemont ve bazı Katalan bakanlar, yurt dışına çıkmak zorunda kaldı. Temmuz 2018’de,
Quim Torra, Haziran 2018’de Katalonya Özerk Hükümet Başkanı seçildi. Aynı yıl İspanyol Sosyalist İşçi Partisi’nin (PSOE) Genel Sekreteri olan Pedro Sánchez, Başbakan Mariano Rajoy için bir güvensizlik oylaması çağrısında bulundu. Önergenin geçmesi ardından Sánchez, Kral VI. Felipe tarafından başbakan olarak yemin ettirildi. Sánchez, Kasım 2019 genel seçimlerinde yine en çok oyu aldı; ayrıca Ocak 2020’de Unidas Podemos ile bir azınlık koalisyon hükûmeti kurarak ülkenin demokrasiye dönüşünden bu yana ilk ulusal koalisyon hükümetini kurdu.
YENİDEN DİYALOG
İspanya’da Ocak 2020’den beri iktidarda olan sol koalisyon hükümeti, Katalonya sorununa çözüm amacıyla tutuklu 9 Katalan siyasetçi hakkında 22 Haziran 2021’de kısmi af çıkardı. Bakanlar Kurulu’nda oy birliği ile kabul edilen af kararının ardından açıklama yapan Başbakan Pedro Sanchez, “Affedilenlerin fikirlerini değiştirmelerini beklemiyoruz. Zaten bu kişiler hiçbir zaman fikirlerinden dolayı hüküm giymediler” dedi.
Dönemin Katalonya Özerk Hükümet Başkanı Pere Aragones, “Af kararı bizim de tanıdığımız ilk adım olsa da eksik ve yetersiz. Sorunun bir çözümü değil” eleştirisinde bulundu. Temmuz 2023 genel seçimleri, sol ve sağ blokların kendi başlarına koalisyon hükümeti kurmaya yetecek kadar sandalye kazanamadığı bir parlamentonun askıya alınmasıyla sonuçlandı. Bunun üzerine İspanya’da Sosyalist Parti (PSOE), Junts per Catalunya (Katalonya İçin Birlik) ile Başbakan Pedro Sanchez’in koalisyon hükümeti kurmasının önünü açabilecek bir anlaşma yaptı. Söz konusu anlaşma gereğince bağımsızlık talebi nedeniyle cezaevlerinde tutulanlar için “af yasası” çıkarılması kabul edildi. 30 Mayıs 2024’te eski Katalonya Özerk Hükümet Başkanı ve Junts lideri Carles Puigdemont’un da aralarında bulunduğu 372 siyasetçi ve STÖ lideri için af yasası İspanya Meclis’inde kabul edildi.
ARAGONES: SİYASİ MÜZAKERE HAYATİ ÖNEMDE
Pere Aragones, Katalonya’da yaşanan süreci ve Türkiye’deki Kürt sorunuyla benzerliklerini Mezopotamya Ajansı’na (MA) değerlendirdi.
Aragones, çatışma çözüm süreçlerinde siyasi müzakere yolunun hayati önemde olduğunu söyledi. Merkezi hükümet ile yürüttükleri bazı müzakere süreçlerinin başarıyla bazılarının ise başarısızlıkla sonuçlandığına dikkati çeken Aragones, “Bir müzakere sürecinde nihai hedefinizi her zaman akılda tutmanız çok önemlidir. Çünkü müzakere süreci son derece karmaşıktır. Çelişkilerle doludur ama aynı zamanda umutlarla doludur ve bu siyasi dinamiğin içine hapsolabilirsiniz. Bu yüzden, neden bu mücadelede olduğunuzu her zaman hatırlamak çok önemlidir” dedi.
BAĞIMSIZLIK TALEBİ
2017 süreci sonrası yaşananları hatırlatan Aragones, “O zamandan bugüne bu siyasi süreç bazı başarılar elde etti. Ama aynı zamanda siyasi diyalogda tıkandığımızı hissettiğimiz dönemler de oldu” dedi. Aragones, şu anki süreçte “çıkmaz bir durum yaşandığına” işaret ederek, “Hükümette bir değişiklik oldu ama daha geniş bir özerklik için bazı ilerlemeleri tartışıyoruz” dedi. Baskının tam olarak son bulmadığını ifade eden Aragones, “Hala sürgünde olan insanlar ve seçimlerde aday olmaları engellenmiş bazı liderler var. Bu aşama, yalnızca baskının sona erdirilmesi değil, siyasi bir çözüme doğru ilerlemektir. Bize göre tek siyasi çözüm bağımsızlık referandumudur” diye kaydetti.
GÜVEN ADIMLARI
Müzakere süreçlerinde halkın dahiliyetinin ve taraflar arasındaki güvenin önemine vurgu yapan Aragones, “İlk adımları atarken, iki taraf arasında güven inşa etmek çok önemlidir. Çünkü rakibinizle aranızda farklılıklar var. Müzakere süreci başladığında İspanya Başbakanı Pedro Sánchez’e ‘Sen birleşik bir İspanya’yı savunuyorsun ve ben Katalonya’nın bağımsızlığını savunuyorum. Ancak yine de bir müzakere sürecine girebiliriz, bu müzakerede ilerleyebileceğimiz bir alan olup olmadığına bakalım” şeklinde konuştu.
Aragones, merkezi hükümet ile yaptıkları müzakere sürecinin hukuken tanınmış bir süreç olmadığını, bunun sebebinin ise İspanya yargısının üst kademelerinin bu süreci reddetmesi olduğunu kaydetti. Aragones, şunları söyledi: “Yargıdan gelebilecek sabotajları önlemek için süreci herhangi bir hukuki düzenlemeye bağlamadan, siyasi bir süreç olarak çerçeveledik. Bununla birlikte müzakere sürecindeki her adımın, düzenlemelere yansıyan bir karşılığı oldu. İspanyol hükümeti, Katalancayı ihmal ettiğini, hatta kullanımını engellediğini kabul etti. Katalancanın İspanyol parlamentosunda kullanılmasını onayladılar. Bu, bir ilerlemeydi ve güven inşa etmeye yönelik bir adımdı. Diğer tarafta bu süreçteki taahhütlerin ve anlaşmaların Sosyalist Parti tarafından değil, İspanyol hükümeti tarafından yapılması hayatiydi. Böylece anlaşmaların, hayata geçirilmesi garanti altına alınabiliyordu.”
KÜRTLER VE KATALANLAR: MADALYONUN İKİ YÜZÜ
Kürtler ile Katalanların mücadelesi arasındaki benzerliklere dikkati çeken Aragones, “Bunlar kökleri tarihin derinliklerine uzanan çatışmalardır. Böyle bir çatışmayı hızlı ve kolay bir şekilde çözemezsiniz. Bunun için zamana ihtiyaç var. Bir diğer benzerlik de, Kürt hareketinin Kürt halkının özgürlüğünü eşitlik, ekonomik ilerleme ve refahla ilişkilendirmesidir. Bu bizim hareketimize çok benziyor. Biz buna ‘aynı madalyonun iki yüzü’ diyoruz. Çünkü hem Kürt halkı hem de Katalan halkı, daha iyi yaşamak, daha eşit olmak istiyor. Özgürlük istiyor” diye belirtti.
‘UZUN VADELİ BİR BAKIŞ AÇISI SON DERECE ÖNEMLİ’
Kürt sorununun çözümüne dair devam eden süreçte “karşı taraf dürüst değil” ya da “süreci kendi lehine kullanmaya çalışıyor” gibi ikilemlerin oluşabileceğini söyleyen Aragones, “Bu ikilem ancak kararlılık ve uzun vadeli bir bakış açısıyla aşılabilir” dedi. Çatışma çözüm süreçlerinde her zaman risk olabileceğini ifade eden Aragones, şöyle devam etti: “Kademeli bir çözümde risk, ikinci adımda durmaktır. Oysa siz 5-6 adım atmak istersiniz. Bizim siyasi müzakerelerde iki hedefimiz vardı: biri af, diğeri ise kendi kaderini tayin hakkıydı. Başka bir deyişle hedeflerimiz baskının sona erdirilmesi ve halkımız için özgürlüğün sağlanmasıydı. İlk hedefi başardık. Birçok insan bu af yasasından yararlandı. Ancak siyasi çözüm meselesi hala masada. Bu konuda kayda değer bir ilerleme henüz sağlanmadı. Mali özerklik, bazı yetkiler ve başka konular üzerinde tartışmalar yürütüyoruz ama siyasi çözüm hala üzerinde uzlaşılmayı bekliyor. Bu da risklerden biridir. Siz, son derece karmaşık bir dünyada müzakere sürecini sürdürüyorsunuz. pandemi, ekonomik kriz ve jeopolitik çalkantılar gibi başka meseleler de var. Bu nedenle bunun kademeli bir süreç olduğunu akılda tutmak gerekir. Bu yüzden uzun vadeli bir bakış açısına sahip olmak son derece önemli.”
Yarın: Kolombiya’da ‘geçiş dönemi adaleti’ barışı kalıcılaştırdı.
Berivan Altan – Hivda Çelebi / MA
